Fragm. "Dzikie rośliny jadalne Polski
- przewodnik survivalowy
" Ł. Łuczaj

AKTINIDIA (KIWI) Actinidia (aktinidiowate) Ok. 40 gatunków dwupiennych pnączy ze wsch. Azji. W uprawie spotyka się u nas głównie dwa gatunki: aktinidia ostrolistnąA. urguia i pstrolistną A. kolomikta o owocach przypominających agrest, dojrzewających w jesieni. W handlu, oraz bardzo rzadko w uprawie (wrażliwa na mrozy) spotyka się aktinidię smakowitą ("aktinidię chińską" lub "kiwi") A. deliciosa. Owoce wszystkich gatunków są smaczne, często przyponunająw smaku agrest.

AMBROWIEC Liquídambar (oczarowate Hamamelidaceae)

Ambrowiec balsamiczny Liquidambar styraciflua jest drzewem czasem uprawianym w parkach i ogrodach, głównie na zachodzie kraju. Jego stwardniała żywica była używana przez Indian jako guma do żucia. Chociaż gorzka, ma właściwości antyseptyczne i lecznicze, orzeźwia oddech.

AMSINCKIA Amsinckia (szorst kol istne Boragiriaceae)

Czasem u nas zawlekana Amsinckia lycopsoides była jadana przez Indian. Atsugewi jedli prażone, zmielone nasiona ubite w formie ciasteczek (bez późniejszego dalszego przygotowania), a Indianie Mendocino jadali soczyste pędy tego gatunku.

ANAFALIS Anaphalis (złożone Asteraceae)

Czasami dziczejący na zachodzie kraju anafalis perłowy Anaphalis margaritacea (Gnaphatium margaritacea) ma liście jadalne po ugotowaniu.

ARONIA Aronia (różowate Rosaceae)

W Polsce powszechnie uprawiana i czasem zdziczała jest jedynie aronia śliwolistna Aronia xprmifoiia, mieszaniec aronii czarnej Aronia melanocarpa z aronią czerwoną A. arbutifotia. Gatunki te pochodzą z Ameryki Pn.

Owoce są jadalne po dojrzeniu, kwaskowa lo-rnączys to-gorzkawe. Nie wszyscy je lubią (ja uwielbiam). Są świetnym dodatkiem do przetworów z innych owoców. W swojej ojczyźnie owoce aronii (aronii czarnej) były użytkowane przez Indian Abnaki i Potawatomi.

ASTER Aster (złożone Asteraceae)

W Polsce dziko występują trzy europejskie gatunki astrów: gawędka A. amettus (ten gatunek jest pod_iidlJl!lia)- na bogatych w wapń suchych murawach na niżu, solny A. tripolium - nad Bałtykiem i na solniskach na Kujawach oraz alpejski 4. alpintun - w Tatrach i Pieninach Ponadto szereg gatunków amerykańskich i azjatyckich jest uprawianych & ogrodach.

Jadalne są młode gotowane pędy i liście astra gawędki i solnego. Ten drugi gatunek był też w niektórych krajach marynowany. Nic nic wiadomo o przydatności astra alpejskiego. Z gatunków amerykańskich uprawianych w Polsce jedynie owoce Aster dumosus były jedzone przez Indian Tewa. Liście najpospolitszych obcych gatunków astra - astra nowobelgijskiego/l. novi-beigu i nowoangiclskiego A. novae-angliae są przypuszczalnie niejadalne.

BABKA Plantago (babkowate Plantaginaceae)

W naszym kraju występuje kilka gatunków babek. Babka większa Plantago major rośnie na ścieżkach i innych miejsc i ich wydeptywanych w wielu regionach świata. Indianie nazywali ją "stopami białego człowieka", gdyż wędrowała wraz z osadnikami, wzdłuż ich ścieżek Była używana jako warzywo w Chinach oraz przez Indian (np Czirokezów i Mohikan), używano tylko najmłodszych liści. Na łąkach występuje powszechnie babka lancetowata Plantago lanceolata, na suchych łąkach i murawach babka średnia P.media, a na piaskach babka paskowa P. arenarta (irtdica). Na wybrzeżu Bałtyku występuje jeszcze babka nadmorska Plantago mań t i ma i niezwykle rzadka babka pierzasta Plantagocownopus. W Tatrach natomiast rośnie babka górska P. atraia i wężowa P. serpent ino.

Liście babek sąjadatne na surowo lub gotowane, są jednak włókniste, gorzkawe i niezbyt smaczne. Najsmaczniejsze są podobno babka nadmorska, dodawana ptzez Francuzów do rosołu, i babka pierzasta, używana czasem do sałatek wc Francji i Włoszech. Liście babek mają działanie przeciwbakteryjne, ponadto efektywnie tamują krwawienie Stosowane też są przy wielu innych dolegliwościach Nasiona babek mogą być gotowane jak kasza lub mielone i dodawane do ciastek i chleba. Szybkość zbioru nie jest jednak zbyt wysoka (20-100 g na godzinę). Surowe nasiona mogą być jedzone jako łagodny środek przeczyszczający.

BAGNO Ledum (wrzosowate Ericaceae)

Na torfowiskach wysokich całej Polski występuje bagno zwyczajne ł.edum palustre. Jego świeże lub suszone iście używane były przez Eskimosów i Indian jako niezwykle ceniony materiał na herbatę. Należy ją przyrządzać przy użyciu zimnej wody pozostawiając naczynie w słonecznym miejscu albo parzyć przez krótki czas w otwartym naczyniu W inaczej (silniej) parzonej herbacie wydziela się narkotyk zwany "ledel", Roślina jest także ażywana w ziołolecznictwie.

BARSZCZ Heracleum (baldaszkowate Apiaceae)

Bari zez zwyczajny Heracleum sphondylium jest pospolitą rośliną żyznych łąk, przydroży i przychaci. Swoim zasięgiem obejmuje Eurazję i Amerykę Północną. Dawniej dzielony byl na kilka pomniejszych gatunków, o zbliżonych właściwościach (np. Heracleum sibiricum). Barszcz jest zapomnianym warzywem, kiedyś bardzo ważnym dla Słowian. Nazwa potrawy "barszcz" pochodzi właśnie od tej rośliny. Gotowane młode pędy dają wspaniałą zupę o delikatnym smaku i brązowozielonym kolorze, która jest jednym z moich ulubionych dzikich dań. Surowe pędy są leż jadalne, ale nie wszystkim smakują. Najcenniejszą częścią rośliny są podobno obrane ogonki liściowe. Większe ilości barszczu na surowo mogą drażnić gardło lub powodować pieczenie w żołądku. Jak podaje w XVI w. Gerarde (Gerarde J. 1597, wyd. powiększone i poprawione przez Thomasa Jonsona, 1636. The h er bali or generall historie of plantes. Gal be red by John Gerarde of London, Master inChirurgerie, London, strona 1009), w Polsce, Rosji i na Litwie barszcz jedzono także fermentowany. Posiekane łodygi, liście i kwiatostany wrzucano do beczek i zalewano wodą Po pewnym czasie fermentował. Sfermentowany barszcz może zawierać niewielką ilość alkoholu. Był więc czymś pośrednim między piwem i kiszoną kapustą Na Litwie i w Rosji czasem fermentowano go razem z borówkami, a na Kamczatce z owocami jagody kamczackiej Lonicera coerulea.

Kapitan Cook relacjonował, że było to dawniej podstawowe warzywo mieszkańców Kamczatki, używane do wszystkich potraw. Gdy Rosjanie wzięli w posiadanie ten kraj roślina ta stała się jedynie źródłem alkoholu. W Rosji i Syberii ogonki liściowe były suszone na słońcu, powiązane w zbite pęczki, aż uzyskiwały żółty kolor, wtedy słodka cukrowata substancja krystalizuje na ich powierzchni, i były jedzone jako delikates.

Bardzo aromatyczne są jadalne po ugotowaniu korzenie barszczu zwyczajnego. Nie napotkałem w literaturze wzmianki o użytkowaniu nasion. Kiedyś jednak ususzyłem przypadkowo garść zielonych nasion, miały fantastyczny anyżowy zapach, po dodaniu ł/2 1 spirytusu 12 łyżek miodu dały najlepszą nalewkę jaką znam. Przyrządzam ją każdego roku.

Amerykański podgatunek barszczu zwyczajnego, często traktowany jako osobny gatunek Heracleum maximum (H lematom) był jedzony przez ponad 30 plemion zachodniego wybrzeża Ameryki. Jedzono obrane ogonki liściowe i bardzo młode pędy, suszone lub gotowane. D a Indian Okanagon, Haisla i Hanaksiala był to wiosną jeden z podstawowych pokarmów. Thompson jedli jego pędy tylko do czerwca, potem robią się twarde, unikali także jedzenia zbyt dużych ilości na surowo, tak więc zwykle pędy gotowano.

Oprócz tego w ogrodach uprawiany jest dużo większy barszcz Mantęgazziego Heracleum numtegazzianum, pochodzący z Kaukazu, który dziczeje i wykazuje tendencję do ekspansji. Rozproszony jest na terenie całego kraju, szczególnie przy niektórych PGR-ach, gdzie był uprawiany jako roślina pastewna. Największe połacie tego barszczu znajdziemy miejscami w Beskidzie Niskim, szczególnie w Zawadce Rymanowskiej. Jego pędy zawierają duże ilości furanokumaryn, które działają drażniącą na skórę (głównie w słoneczne suche dni, tzw. fototoksyczność). Szczególnie wrażliwe na poparzenia są wargi oraz skóra osób o jasnej karnacji. Opryskanie sokiem przy ścinaniu roślin może spowodować powstanie ropiejących pęcherzy na skórze. Przypuszczalnie jednak po ugotowaniu jest to, jak wszystkie inne gatunki barszczu, cenna roślina jada Ina. Furanok urna ryny zawierają także inne gatunki z tego rodzaju, także barszcz zwyczajny, ale w mniejszych ilościach, tak że kontakt z liśćmi i łodygami powoduje lekką wysypkę lub pieczenie.

BAŻYNA Empetrum (wrzosowate Ericaceae)

Na Wrzosowiskach i w widnych borach na pn. Polski i w wyższych partiach gór występuje bażyna czarna Empetrum nigrum. Jej jagody mają wodnisty kwaskowaty smak lepszy po przemrożeniu. Jedzone były przez lud w Rosji i Szkocji. Stanowiły ważne pożywienie Eskimosów i Indian, np. Cree i Odżibwejów. Jedzono je na surowo lub ubite z dodatkami (cukrem lub tłuszczem zwierzęcym, np olejem z foki), często zmieszane z innymi jagodami, np. borówkami. Tanana przechowywali zapasy jagód same lub z tłuszczem w brzozowych pudełkach pod ziemią.

Oto przepis na ulubionąpotrawę Eskimosow Inupiat, podobno wciąż przez nich przyrządzaną. Pasta ta jest tak samczna i ma tak zrównoważony smak. że rzekomo można nią się odżywiać wiele dni i nie znudzi się, o ile zastosowano składniki w odpowiedniej proporcji -1 galon jagód (ok. 5 litrów) i wątroby czterech dużych pstrągów. Przy oddzielaniu wątroby trzeba odrzucić woreczek żółciowy. Na czas oprawiania całej ryby na leże namoczyć wątrobę w wodzie, potem jeszcze raz ją wypłukać odrzucając wodę. Pogotować wątrobę w świeżej wodzie przez 5 do 10 minut, potem odsączyć \ ostudzić (tak można ją przetrzymywać do kilku dni w lodówce), Z rosołu z tych ryb zebrać tłuszcz i zachować go jako dodatek do pasty, na którą bardzo dokładnie należ ubić wątroby, tak aby nie została ani grudka. Można to zrobić nawet ręką. Trzeba dodać troszkę wody, żeby pasta była jak gęste ciasto naleśnikowe. Na końcu dodać jagody i zmieszać tak, aby pasta obkłeiła je dookoła. Nie używa się do tej potrawy ani cukru ani soli. Prtybysze preferowali pastę z pstrąga, ale po przyzwyczajeniu się woleli pastę o mocniejszym smaku ztłustszej ryby zwanej w języku angielskim "tom cod".

W górach obok bażyny czarnej znajdziemy jeszcze bażynę obuplciową Empetrum hermaphroditum o trochę mniejszych owocach i podobnym zastosowaniu

BEBŁEK Peplis (krwawnicowate Lythraceae)

Bebłek błotny Peplis portula (Lythrum pepli) występuje w całym kraju na wilgotnych polach i namuliskach. Jego liście są jadalne na surowo lub gotowane.

BECKMANNIA Beckrnannia (trawy Poaceae)

Beckmannia robaczkowata Beckrnannia erucifbrmis. Trawa ta była dawniej wysiewana na wilgotnych łąkach, występuje czasem zdziczała. Nasiona pokrewnego gatunki (dawniej nie rozróżnianego od b. robaczkowatej) były zbierane przez Indian Klamath i Indian z Montany jako pożywienie.

BERBERYS Berberis (berberysowate Berberidaceae)

Na terenie całego kraju występuje w zaroślach śródpolnych i widnych suchych lasach berebrys zwyczajny Berberis vulgaris. Jego owoce są konserwowane w cukrze i przerabiane na dżemy i galaretki, także u nas. Jadalny też na surowo, ale tylko dla miłośników kwaśnego smaku Oto co pisze o tym gatunku ksiądz Kluk: "Liści młodych w Hollaildyi zażywaią na sałatę, albo one ze sztuką mięsa gotuią. Sok z jagód wyciśniony, wyśmienicie w kuchni zastąpić może mieysce soku cytrynowego. Gdzieby tych iagod bydź mogło wiele, ognistą wódką z nich mieć można."

Liczne inne jadalne gatunki z tego rodzaju spotykane są w uprawie, najczęściej masowo sadzony w zieleni miejskiej berberys Thunberga z Japonii

BEZ (DZIKI BEZ) Sambucus (praewiertniowate Caprifoliaceae)

Bez czarny Sambucus nigra występuje pospolicie na miejscach ruderafriych i w lasach. Gatunek ten ma jadalne dojrzałe owoce, z których można robić cenny sok (używany do barwienia win gronowych) i wino. Można je jeść na surowo lub gotowane. Na surowe mogą powodować czasem drobne zaburzenia żołądkowe (szczególnie jt dzone w większych ilościach). Bezpieczne w użyciu są natomiast gotowane. Bardzo smaczny jest napój przyrządzany z kwiatów. Kwiaty można też smażyć w cieście. Liście, łodygi i niedojrzałe owoce bzu są trujące. Przepisy z bzem czarnym:

SYROP 10 kwiatostanów bzu, 21 wody, 2Vi kg cukru, sok z 5 cytryn

Kwiaty sparzyć wodą, pozostawić pod przykryciem na 12 godz., lodać cukier, odgizać i dodać sok z cytryny

WINO Zalać 10 kwiatostanów ciepłą wodą (51) przegotowaną z ukrem (Ikg), Dodać cytryny w plasterkach i wcześniej przygotowane Irożdże. Pozostawić na tydzień w ciepłym miejscu w naczyniu irzykrytym gazą. Potem zlać wino wężem do butli z rurką femietacyjną. Po ok. 2 tygodniach fermentacji wino rozlać do butelek, dojrzewa 4-6 niesięcy. Nie należy rozlewać wina zbyt wcześnie do butelek, bo może ic rozsadzić, jest bowiem naturalnie gazowane Podawać schłodzone. Nie wystawiać na działanie powietrza, bo szybko kwaśnieje.

NAPÓJ GAZOWANY Do wystudzonej wody (81) przegotowanej z ukrem wrzucić pokrajane cytryny (4) uprzednio starannie wymyte szczoteczką i pozbawione nasion. Dodać świeże kwiatosatny bzu (12) i pozostawić w naczyniu na 7 dni do fermentacji.

Bez koralowy Sambucus racemosa występuje w prześwietleniach cśnych, dziko lub zdziczały w całej Polsce Jego owoce są tmjąceJia MitiLWO (powodują wymioty), natomiast stanowią wartościowe pożywienie po Ugotowaniu. W Ameryce Pu, gdzie ten gatunek też występuje, były używane powszechnie przez Indian pn-zach. wybrzeża \ mery ki Pn. Owoce zwykle wpierw kładziono na gorących kamieniach ki by rozłożyć toksyczny składnik) i potem suszono. Jagody bardzo dobrze nadają się na dżemy i galaretki. Podobno najważniejsze aby nie jeść nasion, bo to one są trujące, sam sok, nawet sumwy, ma być nieszkodliwy.

Oto przepis na i.yrop z bzu koralowego. Zbież owoce w suchy dzień. Przepłukaj. Oddziel owoce od łodyżek. Przykryj niewielką ilością wody i fiotuj na małym ogniu przez pół godziny, aż.jagody staną się miękkie. Przecedź przez szmatkę. Ostrożnie podgrzewaj sok, mieszając i dodając powoli cukier. Dodaj 1 funt (0,45 kg) cukru i 10 goździków na 1 pint (0,57 1) soku. Gotuj przez 10 minut i ostudź. Można go przechowywać w pasteryzowanych butelkach lub zamrażać. Stosowany od kilku wieków w Anglii jako lek na przeziębienia. Syrop ten można rozcieńczać wodą lub mieszać z whisky lub winem.

Bez liebd Sambucm ebulus występuje rzadziej niż pozostałe gatunki, głównie na południu kraju, na miedzach, przydrożach i skrajach lasu. Z wyglądu bardzo podobny do bzu czarnego. Nie jest jednak krzewem, ale bujną byliną - nie wytwarza zdrewniałych pędów, ma też większe owoce. Zwykle tworzy wielometrowe zarośla. Owoce są trujące ną surowo, jadalne po ugotowaniu, mogą być podpbpo stosowane jako dodatek do zup.

BIEDRZENIEC Pimpinella (baldaszkawate Apiaceae)

Do rodzaju tego należy rzadko u nas uprawiany biedrzeniec anyż Pimpinella anisum, którego nasiona daj a przyprawę do słodyczy i alkoholi - anyż. Ponadto występują u nas dziko na łąkach dwa gatunki - biedrzeniec mniejszy Pimpinella saxifragd i większy Pimpinella ma­jor.

Biedrzeniec większy ma liście niezbyt smaczne, o nierzyjemnyni zapachu, jadalne po ugotowaniu. Natomiast biedrzeniec mniejszy ma smaczne liście, o łagodnym ale głębokim smaku, nadające się jako dodatek do zup. Jego nasiona mogą być stosowane jak anyż, do wyrobu nalewek i jako przyprawa do słodyczy.

Biedrzeniec mniejszy był od wieków stosowany jako roślina lecznicza. Korzeń był stosowany jako lek w chorobach układu pokarmowego i oddechowego. Liście mogą być dodawane do zup jako przyprawa zbliżona trochę do lubczyku.

BLUSZCZYK Glechoma (wargowe Lamiaceae)

Bluszczyk kurdybanck Glechoma hederacea występuje pospolicie w lasach i zaroślach. Ma lekko gorzkawe liście, które mogą być używane na sałatki, herbatki i zupy. W dawnych czasach używany był w Anglii do aromatyzowania i klarowania piwa. W Karpatach i Puszczy Białowieskiej występuje jeszcze podobny bluszczyk kosmaty Glechoma hirsuta.

BOBREK Menyanthesi (bobrkowale Menyanthaceae)

Bobrek trólistkowy występuje na bagnach chłodniejszych krajów północnej półkuli, dosyć częsty także i u nas. Surowa roślina jest gorzka. Bogaty w skrobię korzeń po długotralym przygotowanu nadaje się na pożywienie. Plemiona Alaski oraz Finowie i Lapończycy suszyli korzenie, mielili, ługowali (gotowali z popiołem), i po powtórnym wysuszeniu mielili na mąkę. W Szwecji liście dodawano do piwa zamiast chmielu. W Hebrydach, gdzie brakowało tytoniu, zastępczo żuto korzeń bobrka. Bobrek był także czasem stosowany jako roślina lecznicza o korzystnym działania na trawienie i jako środek przeciwgorączkowy.

BODZISZEK Geranium (bodziszkowate Geraniaceae)

Większość gatunków bodziszków jest przypuszczalnie niejadalna. Jedynie korzeń bodziszka porozcinanego Geranium dissectum, występującego głównie na pd. Polski, na przych ac i ach i przydrożach, by Ina Tasmanii gotowany i jedzony jak marchew.

BORÓWKA Vaccinium (wrzosowate Ericaceae)

Borówka czernica Vacciniam my ri ii his rośnie u nas pospolicie w lasach różnych typów na glebach kwaśnych, najczęściej w borach iglastych. Ma niebieskie owoce o specyficznym mdłym, ale przyjemnym smaku. Łatwe do suszenia jak rodzynki, dobrze konserwują się leż w postaci soków i konfitur. Cenna roślina lekarska. Świeże owoce działają lekko przeczyszczająco, suszone używane są przeciw biegunkom u dzieci. Napar z liści czernicy jest natomiast używany przy infekcjach dróg moczowych.

Borówka bagienna (pijanica, Inchynia) Vaccinium uliginosum

występuje głównie w borach bagiennych i na obrzeżach torfowisk wysokich, Ma przyjemne w smaku owoce, podobne do czernicy, ale troszkę większe. Często zainfekowane są grzybem powodującym upojenie podobne do alkoholowego. Przytrafiło mi się coś takiego osobiście po zjedzeniu sporej ilości tych owoców koło Supraśla w Puszczy Knyszyńskiej. Nie było to nieprzyjemne. Jagody łochyni używane były i są przez łiskimosów i kilka plemion Indian pn.-zach. Ameryki, jedzone na surowo, mrożone lub suszone lub w przetworach, często dodawane do różnego rodzaju ciastek, jedzone z ikrą, olejem, cukrem, miodem, marynowane z ziemniakami, sałatą i kapustą albo jako materiał na ocet.

Borówka brusznica Vaccinium vitis-idaea wytwarza czerwone owoce, w smaku kwaśne, trochę jak żurawina. Wielki amerykański XIX wieczny pisarz Thoreau gotował je z cukrem na deser. Jedzona w Anglii, czasem też i u nas. Ceniona w Szwecji, Na Syberii była trzymana w wodzie w zimie, nabiera lepszego smaku, jedzona aż do wiosny Jagody brusznicy używane były i są przez Eskimosów i kilka plemion Indian pn.-zach, Ameryki, jedzone na surowo, mrożone lub w przetworach, często dodawane do różnego rodząj u ciaslek i sosów, jedzone z ikrą. olejem, cukrem. Z liści można parzyć herbatkę, która w większych ilościach może być trująca (zawiera arbutynę).

Borówka wysoka (amery kańska) Vaccinium uligitwsum jest u nas coraz częściej uprawiana jako roślina owocowa. Pochodzi ze wschodniego wybrzeża Ameryki Pn, z klimatu podobnego jak u nas. Jej owoce były często jedzone przez Aigonkinów i Irokezów. Jedli je na surowo, ale częściej suszyli w postaci ciasteczek lub dodawali do pemmikanu.

BÓB --->WYKA

BRODAWNIK Leontodon (złożone Asteraceae)

W naszym kraju występuje kiika gatunków z tego rodzaju. Pospolity jest jedynie występujący wszędzie na trawnikach, łąkach i pastwiskach biodawnik jesienny Leontodon autumnalis oraz rosnący na łąkach i murawach bodawnik zwyczajny Leontodon hispid us.

Brodawnik jest jakby miniaturką -^mniszka lekarskiego i może być podobnie do niego używany. Jadalne są młode liście (starsze bardzo gorzkie). Z kwiatów można robić syrop i wino.

BRODOBRZANKA --> MANNA

BRZOZA Betula (brzozowate Betulaceae)

W całym kraju występują dwa gatunki drzew z tego rodzaju: brzoza brodawko wata betula pendula (B. verrucosa) i b. omszona B.


pubescens. Brzoza brodawkowata i dawniej nie rozróżniana od niej b. omszona (dlatego będą omówione razem) były także w Polsce, ale szczególnie w Rosji, źródłem soku z pnia, pozyskiwanym masowo na przedwiośniu. Sok pozyskuje się w czasie pierwszych słonecznych wiosennych dni, przed rozwinięciem liści. Stosuje się trzy metody Wwierca się do pnia rurkę albo robi się nacięcie w kształcie litery "Y" lub "V", u dołu którego podkłada się słomkę lub rozłupaną gałązkę z wydrążonym rdzeniem, pod który podkłada się naczynie albo wkłada się do naczynia (np butelki) odgiętą gałązkę obciętym wierzchołkiem (mającą wciąż połączenie z pniem), sok skapuje wtedy z gałązki jak rury. Jedno drzewo daje zwykle kilka litrów soku dziennie, zwykle 4 do 7. Pozyskiwanie soku ze zbyt dużej rany (szerszej niż 20 cm) zabija lub osłabia drzewo. Sok brzozy zawiera zwykle (1,5-2% cukru (sacharozy). W butelkach jest sprzedawany na ulicach rosyjskich miasi. Szybko się psuje w cieple (po 24 godz.), ale w nizszej tempeiaturze (np ok 10 C) można go przechowywać przez kilka dni. Aby prze fermentować go na napój alkoholowy najlepiej go trochę zagęścić przez gotowanie (i odparowanie). Przez długie gotowanie udało mi się kiedyś oirzymać.z soku z kilku drzew zbieranego przez trzy dni, butelkę gęstego brązowego syropu przypominającego syrop klonowy (potem zrobiłem z lego pyszne wino). Amerykańskie gatunki brzozy były użytkowane w podobny sposób. Przy niedoborze soku klonowego mieszano go z sokiem brzozowym, albo pozyskiwano sok brzozowy osobno. W wierzeniach wielu narodów spożywanie soku brzozowego ma działanie oczyszczające i uzdrawiające.

innym ważnym surowcem brzozowym jest łyko i kambium, znajdujące się pod korą. Można je pozyskiwać w różnych porach roku, ałe najsłodsze jest na wiosnę. Zmielone były jedzone jako pożywienie głodowe w Skandynawii i Rosji. Sproszkowane ubijano je z ikrąjesiotra na Kamczatce. Kambium z Be lula papy rifera jedli IndianieCree.

W Szwecji i Norwegii wiórki drewna brzozowego były w okresie głodu dodawane do chleba (wcześniej gotowane i pieczone).

Jadalne są lakże młode liście i kwiatostany.

Pączki i rozwijające się lepkie liście (także po wysuszeniu) są stosowanejako środek leczniczy przy chorobach nerek, szczególnie przy kamicy nerkowej.

Ponadto na torfowiskach Polski północnej i wschodniej występuje krzewiasta brzoza niska B. hu mi lis, a jedynie na trzech stanowiskach (Kujawy i Sudety) brzoza karłowata fi tutna. Oba gatunki krzewiaste są pod. Qdir.QI14.

Kwiatostany i młode liście brzozy karłowatej były jedzone na surowo, a pączki 1 gałęzie używano jako przyprawę do sosów, Z liści można przyrządzać herbatę, natomiast herbatę o innym smaku daje łyko.

BUK Fagus (bukowate Fagaceae)

Buk zwyczajny Fagussylvatica występuje dziko w dużej części kraju za wyjątkiem Polski środkowej i pn-wschodni ej. Młode liście mają bardzo miły kwaskowaty smak, idealne na sałatki. Niestety wykorzystywać je można tylko przez 2-3 tygodnie wczesną wiosną, kiedy nie są jeszcze twarde i gorzkie, Czasem można też trafić na drugi okres wzrostu liści

w lecie, wtedy tez najmłodsze liście sąjadaine.

Nasiona buka, ezyli orzeszki bukowe były jadane w wielu krajach, też i u nas. Ceniono je także jako pokarm dla świń. Nasiona zawierają prawie 20% oleju, który można wyciskać, w smaku równa się olejowi oliwek. W Hannowerze stosowano go do sałatek i zamiast masła. We Francji smażone orzechy dostarczały swego rodzaju kawy. W Norwegii i Szwecji wiórki drewna bukowego były gotowane w wodzie, pieczone i potem mieszane z mąką jako materiał na chleb. Nasiona zawierają laginę, związek ten w większych ilościach jest toksyczny i może mieć działanie podobne do alkoholu. Olej bukowy nie zawiera faginy.

Podobny gatunek, buk amerykański Fagusgrandifolia był szeroko ■losowany przez Indian, m.in. Algonkinów, Irokczów i Potawatomi. Szczególnie szukano wyłuskanych orzechów zbieranych przez wiewiórki i myszy Schowki myszy można było poznać po resztkach orzeszków rozrzuconych po śniegu. Orzeszki jedzono na świeżo, suszone (choć i/adko zdołano uzbierać tyle aby starczyło na zimę) oraz tłuczone i gotowane z owocami, ziemniakami itp. Olej z powierzchni gotowanych orzechów zwykle zbierano do przyprawiania innych potraw, łrokezi robili leż napój z gotowanych orzeszków.

BUKWICA -»CZYŚCIEC

BUNIUM Buniurn (baldaszkowate Apiaceae)

Bardzo rzadko do nas zawlekane Bunium bulbocastanum ma smaczne korzenie, jadalne także na surowo. Po ugotowaniu smakują jak kasztany. Jadalne są też liście, surowe lub gotowane, a nasiona i kwiaty są czasem i. losowane jako przyprawa o smaku zbliżonym do kminu.

BYLICA Artemisia (złożone Asteraceae)

Rośliny używane z reguły jako zioła lecznicze, magiczne, aromatyczne, rzadziej jako przyprawy i warzywa.

Bylica piołun Artemisa absinthium występuje na suchych żwirowych glebach na całym niżu. Tworzy często widoczne z daleka srebrzyste kępy na pastwiskach (jest omijany przez bydło). Pomimo silnie gorzkiego smaku liście były dawniej w Furopie stosowane do przyprawiania sosów W Maroku malutki kawałeczek liścia jest dodawany do tradycyjnej marokańskiej herbaty (zielona herbata prawdziwa z miętą kłosowąMf/if/ta spicata) dla dodania szczypiącego odcienia w smaku. Roślinę tą używano także do wyrobu nalew ki zwanej absyntem, bardzo popularnej w XIX w., pitej często przez artystów (np. van Gogha), po 1 wojnie światowej zakazanej w wielu krajach z powodu bardzo niekorzystnego wpływu na człowieka przy większych dawkach (halucynacje, konwulsje), dzięki obecności toksycznego tujonu. Jednak w niewielkich ilościach substancja ta stymuluje działanie mózgu. Piołun jest stosowany jako roślina lecznicza, szczególnie przy chorobach przewodu pokarmowego.

By lica roczna Artemisia annua występuje bardzo rzadko na niżu na miejscach ruderalriych. Tradycyjna chińska roślina lecznicza. Jeden z najsilniejszych leków antymalarycznych. Raczej niejadalna

Bylica polna Artemisia campestris rozpowszechnina na niżu na suchych przydrożach i miedzach. Spokrewniona z A. abrotanum, jednak mniej bogata w związki czynne. Stosowana jako roślina lecznicza, najczęściej do pobudzania krwawień miesięcznych. Indianie Czarne Stopy stosowali ją do wywoływania sztucznych poronień. Zmielone nasiona tego gatunku Navaho jedli w formie papki

Bylica estragon (draganek) Artemisia dracuncuius uprawiana w ogródkach, czasem dziczeje. Na zachodzie Europy często stosowana jako przyprawa do zup, różnych tłustych dań, octu i sałatek. Wspomaga trawienie. Młode liście można jeść gotowane. Stosowane jako pobudzająca apetyt przystawka i przyprawa w Persji. Liście i wierzchołki je się w wielu krajach w sałatkach, mary natach i occie do sosu rybnego oraz z befsztykami i chrzanem,

Bylica miotło w a Artemisia scoparia występuje tylko na piaskach w dolinie Wisty oraz na Lubelszczyżnie, na miejscach ruderalnych. Młode liście sąjadalne po ugotowaniu. Roślina ma działanie anty bakteryjne. Stosowana w ziołolecznictwie.

Bylica pospolita Artemisia vulgaris jest jedną z najpospolitszych roślin, występuje na przydrożach, śmietniskach i innych miejscach ruderalnych. Ma szerokie rozprzestrzenienie na świecie, występuje także w wielu krajach tropikalnych. Młode liście mogą być jedzone na surowo lub gotowane, są jednak bardzo aromatyczne i gorzkie. Wspomagają trawienie tłustych potraw. W Japonii młode liście są używane jako warzywo. Suszone liście i wierzchołki pędów można używać do parzenia herbaty. Używano ich dawniej także do przyprawiania piwa. Gatunek ten ma długą historię użytkowania jako roślina lecznicza, w dolegliwościach pokarmowych, menstruacyjnych i przeciw robakom. Większe ilości mogą być toksyczne.

Bylit a boże driewko Artemisia abrotanum jest niskim krzewem uprawianym w ogródkach, czasem dziczeje. Jej gorzkie pędy w małych ilościach służą jako przyprawa do ciast, sałatek i octu. Można z nich i ikże parzyć herbatę. Dawniej stosowana w ziołolecznictwie, teraz raczej straciła na znaczeniu. Stosowana była dla polepszenia trawienia, do przyspieszenia krwawienia miesięcznego i jako środek przeciw robakom. 1'rzyprawiano mą także w niektórych krajach piwo.

Nasiona czasem zawleczonej bylicy dwuletniej Artemisia biennis h>ły jedzone przez Indian Gosiute.

Rzadko uprawiana t zdziczała, amerykańska by lica lui/jańska Ar­temisia ludiviciana była używana przez Apaczów jako przyprawa do mięsa, Czarne Stopy żuli jej liście dla przyjemności, a Gosiute jedli jej nasiona. Była ponadto stosowana przez Indian Prerii jako oczyszczająca /e złych wpływów roślina aromatyczna w obrzędzie łaźni potów "sweatkidge".

Nic bliżej nic wiadomo o innych występujących w Polsce gatunkach bylicy: austriackiej A. austríaca, skalnej A. eriantha i pomyjskiej A. pon tica.

CHABER Centaurea (złożone Asteraceau)

Większość gatunków tego rodzaju to rośliny trujące i lecznicze, ladalne młode pędy i kwiaty (surowe lub gotowane) ma jedynie chaber bławatek Centaurea cyanus, dawniej pospolity, obecnie zanikający, uhwast pól uprawr.ych. Zalecana jest jednak pewna ostrożność przy jedzeniu tego gatunku, bowiem Couplan podaje, że zawiera on centaurynę i różne glikozydy.

CHAMEDAFNE Chamaedaphne (wrzosowate Ericaceae)

Chamedafhe północna Chamaedaphne cały culata występuje na kilku torfowiskach Polski Północnej. Odżibwejowie parzyli hebatę z jej świeżych lub suszonych liści, W większych ilościach jest trująca. Znajduje si»; pod prawnąiMíJironü.

CHMIEL Humulus (konopiowate Cannabaceae)

Chmiel zwyc/.djny Humulus łupulus występuje w całej Polsce, w lasach i zaroślach, szczególnie nadrzecznych. Żeńskie "szyszki " używane od starożytności jako przyprawa do piwa nadająca mu gorzki smak. Gatunek ten występuje także w Ameryce Pn, Algorkinowie, Lakotowie, Odżibwejowie i Apacze używali go zamiast sody do pieczenia ciast i chleba, szyszki powodują bowiem rośnięcie ciasta (w języku Apaczów chmiel nazywa się "robić z tym ciasto"). Z szyszek :hmielu można także parzyć uspokajającą herbatkę. Oprócz działania uspokajającego indukują one wypływ mleka u karmiących matek i działają silnie bakteriostatycznie.

W dawnych czasach, także w Polsce, młode pędy wychodzące z ziemi na wiosnę jadano na surowo lub w zupie. Są bardzo apetyczne. Jadalne są też młode liście (do końca maja) i mięsiste korzenie.

CHOINA Tsuga (sosnowate Pinaceae)

Choina kanadyjska Tsuga canadensis jest u nas czasem uprawiana w parkach, szczególnie na zachodzie kraju. Ostatnio popularna w ogródkach przydomowych w karłowatej, gniazdkowa tej odmianie 'Jeddeloh'. Czipewejowie i Odżibwejowie robili herbatę z jej liści, Irokezi robili herbatę z jej gałązkek i wody klonowej, a Indianie Micmak napój z kory. Indianie robili też na wiosnę ciasteczka z jej miazg: i oleju z łososia. W Nowej Anglii roślina używana była do aromatyzowania domowego piwa.

Rzadziej u nas uprawiana jest Tsuga heterophylla - jej miazga (kambium) były powszechnie używane przez Indian jako zapasowe pożywienie na zimę Kambium pieczono przez noc we dole z ziemią a potem formowano w ciasteczka suszone na zimę (m.in. Indianie Bella Coola i Oweekeno). Czasem ciasteczka te przed wysuszeniem albo dopiero przed użyciem mieszano z tłuszczem i suszonymi owocami. Jedynie Saltsz suszyli całe jego płaty. W warunkach głodowych w czasie wędrówki Nitinaht jedli igły i gałązki choiny. Cowlitz używali wierzchołków gałązek do przyprawiania mięsa, a Hesquiat żuli jej żywicę.


CHONDRILLA Chondrilla (złożone Asteraceae)

Chondrilla sztywna Chondrilla júncea rośnie na niżu na miejscach piaszczystych. Ma jadalne liście, na surowo albo lepiej po ugotowaniu. We Francji używana do sałatek.

CHRZAN Armoracia (krzyżowe Brassicaceae)

Chrzan pospoluy Armoracia rusticana jest pospolitym chwastem pól i przydroży. Należy de tych niewielu dzikich roślin wciąż używanych w codziennej kuchni. Korzeń chrzanu jest dodawany do ogórków, lub tarty jest mieszany z burakami ćwikłowymi lub jajkiem albo dodawany do sosów (sos chrzanowy robiony z dodatkiem octu, soli i małej ilości miodu), w Alzacji miesza się go ze śmietaną.

Jadalny jest zarówno korzeń chrzanu jak i liście. Zastosowanie korzenia wymieniono powyżej. Zmaccrowane liście mogą być dodawane jako przyprawa do zup. Mają smak zbliżony do kapusty, ale piekący.

Chr/an ma działanie sil me bakteriobójcze i stymuluje trawienie Większe ilości mogą silnie podrażniać przewód pokarmowy. Swój ostry smak zawdzięcza temu samemu glikozydowi, która ma gorczyca. Korzeń zawiera także duże ilości witaminy C.

CHWASTNICA Echinochloa (trawy Poaceae)

Chwast nica jednostronna Echinochloa crus-galli to pospolity chwasl roślin okopowych. Gotowane lub mielone nasiona mogą być używane jak proso (dawniej była nawet zaliczana do rodzaju proso). Dosyć łatwo je zbierać. Można z nich robić płatki, makarony, placki. Te bardzo smaczne nasiona były zbierane przez kilka plemion Indian, np. Yuma gotowali papkę ze zmielonych nasiona z rybami.

Jadalne na surowo lub gotowane są leż młode pędy, wierzchołki starszych pędów i rdzeń

CIBORA Cyperus (turzycowate Cyperaceae)

Na nadwodnych namuliskach występują w naszym kraju cibora żółta Cyperusflavescens i brunatna CyperusJuscus. Nic nie wiadomo bliżej o ich zdatności do spożycia. Jadalne są natomiast niektóre gatunki nie występujące w naszym kraju. Indianie pd -zach. Starów Zjednoczonych zbierali i jedli nasiona C. erythrorizos. C odo ra tus i bulwiaste korzenie

C. squarrosus i C. rotundus oraz zdziczałej C.esculentus.

Ci bora jadalna Cyperus esculentus, tzw. czufa, występuje w pd Europie i pn. Afryce. Jej bardzo słodkie korzenie o smaku orzechów znajdywane były nawet w egipskich grobach. Uprawiana m in. we Włoszech, Hiszpanii, Turcji i Niemczech. Korzenie dają jadalny olej. Kobi sie z nich także napoje i desery. Nasiona tego gatunku były używane na Węgrzech jako substytut kawy.

CIS Taxus (cisowaie Taxaceae)

Cis pospolity Taxus baccata jest u nas rzadkim drzewem w stanie dzikim, choć jego rozproszone stanowiska można znaleźć tu i ówdzie w całej Polsce. Jego odmiany krzewiaste są często uprawiane w ogrodach. Cała roślina jest silnie trująca oprócz pomarańczowych osnówek (' jagód"). Osnówki, uwielbiane przez ptaki, są wytwarzane tylko przez jkazy żeńskie cisa. Są bardzu słodkie i kleiste. Zawarte w nich nasiona ■;;( trujące, ale zwykle omyłkowo połknięte przechodzą przez przewód pokarmowy nienaruszone. Na wszelki wypadek lepiej je jednak wypluwać.

Wobec informacji o bardzo trujących właściwościach cisa (podobno zjedzenie jednej gałązki powoduje śmierć) tajemniczo brzmią wzmianki o robieniu przez Indian napoju z cisu kanadyjskiego Taxus canadensis. Irokezi zalewali osnówki i liście wodą i syropem klonowym i u rmentowali w rodzaj piwa, a Indianie Penobscot robili napój z gałązek.

CYKORIA Cichorium (złożone Asteraceae)

Cykoria podróżnik Cichorium intybus jest pospolitą rośliną szczególnie liczną na suchych przydrożach w całym kraju.

Używana w wielu krajach dawniej i dziś. W stanie surowym jest bardzo gorzka (dlatego siekany i pieczony korzeń jest używany jako •nibstytut kawy). Arabowie jedli korzeń cykorii (bogaty w skrobię i mulinę) po wielokrotnym gotowaniu połączonym z odlaniem wody. Korzeń należy pozyskiwać przed kwitnieniem, z jak najmłodszych roślin istarsze niż 2 lata są bardziej gorzkie) Młode liście można dodawać do sałatek, starsze są tak gorzkie, że przed użyciem najlepiej gotować je przynajmniej raz i odlać wodę. Gatunek ten pojawia się w Grecji i Włoszech jako wiosenne warzywo, zbierane z natury. Innym często stosowanym sposobem zmiejszenia gorzkości jest wybielanie rośliny (białe bezchlorofilowe liście otrzymujemy pr/ez obsypanie rośliny ziemią na wiosnę lub przeniesienie korzeni do ciemnej piwnicy). Pąki kwiatowe można marynować, a niebieskie "płatki" dodawać do sałatek.

Na połudnu Europy uprawiany jest, spotykany u nas w handlu, podróżnik endywia C. endwia.

CYMBALARIA Cymbalaria (trędownikowate Scrophulariaceae)

Cymbalaria murowa (Lnica murowa) Cymbalaria muralis (Linaria cymbalaria) to niewielka czołgająca się po murach roślina. Występuje czasem zdziczała, szczególnie na zach. kraju. Jej liście są jadalne na surowo, mając piekący smak podobny do rzeżuchy, lepiej nie jeść większych ilości, bo mogą być lekko toksyczne.

CYTRYNIEC Schisandra (magnoliowate Magnoliaceae)

Cytryniec chiński Schisandra chinensis jest pnączem od niedawna uprawianym u nas w ogrodach. Pochodzi z lasów wschodniej Azji, Jego owoce mają bardzo przyjemny smak, przypisuje się im różne cudowne właściwości. Suszone były używane w Azji jako pożywienie podróżników. Jadalne są także młode liście, na surowo lub gotowane.

Cytryniec znany jako Wu Wei Zi jest uznawany za jedną z 50 podstawowych roślin chińskiego ziołolecznictwa Działa podobno ogólnie wzmacniająco oraz korzystnie na organy płciowe i wątrobę,

CZARCIKĘS Succisa (złożone Asteraceae)

Czarcikęs łąkowy Succisa pratensis występuje dosyć często na łąkach zmiennowiłgotnych. Jego młode pędy są jadalne na surowo. Gatunek wykorzystywany w ziołolecznictwie np przy gorączkach i kaszlu.

CZARNUSZKA Nigella (jaskrowate Ranunculaceae)

Dziko, głównie na południu na suchych polach na podłożu wapiennym, występuje u nas czarnuszka polna Nigella arvensis. W ogrodach uprawiana jest też czarnuszka siewna ,V, saiiva i damasceńska jV. damascena.

Nasiona wszystkich czarnuszek są bardzo smaczne i mogą być dodawane jak przyprawa, szczególnie do posypywania pieczywa i ciast oraz do curry. Najpowszechniej jest używana czarnuszka siewna, która jest jedną z głównych przypraw od Bałkanów po Indie. Jest ona też ceniona jako roślina lekarska, poprawia m.in. trawienie i zwiększa wydzielanie mleka u karmiących matek. W wierzeniach ludowych ma w ogóle powiększać piersi kohiece (!).

CZECHRZYCA Scandix {baldaszkowate Apiaceae)

Czechrzyca grzebieniowa Scandixpecten-veneris występuje u nas i /adko pasie wyżyn na polach i ugorach na podłożu bogatym w węglan wapnia. Jedzona od czasów starożytnych nad Morzem Śródziemnym, na surowo w sałatkach lub gotowana jak szpinak,

CZEREMCHA --> ŚLIWA

CZERMIEŃ Calla (obrazkowate Araceae)

Czermień błotna Calla palustris występuje w całej Polsce na mokradłach. W krajach skandynawskich jej korzeń był używany jako pokarm. Jest on szkodliwy na surowo (zawiera m.in. kryształy ,/czawianu wapnia powodujące potworne kłucie w ustach) i wymaga dłuższego przygotowania. W Skandynawii był suszony, mielony, gotowany, pozostawiany na parę dni, suszony i znowu mielony. Mąkę lak otrzymaną mielono z innymi rodzajami mąki (m.in, z drzew) do wypieku chleba. Podobno mąka ta po odpowiednim przygotowaniu jest bardzo smaczna Innym sposobem było suszenie, mielenie i Podgrzewanie, do momentu gdy zanikał gorzki smak. Korzeń był też podobnojedzony przez Indian Leśnych ze wsch. Ameryki Pn. Indianie ptzerabiali też mielone owoce i nasiona na odżywczą mąkę. Owoce /uwierają jednak saponiny i inogą powodować zatrucia.

CZOSNACZEK Alliaria (krzyżowe Brassicaceae)

Czosnaczek pospolity Alliaria petialata 'A. officinalis) jest rośliną dwuletnią częstą na żyznych pófcienistych siedliskach, nawet w miastach, w żywopłotach, parkach i na skraju lasu.

Cała roślina ma smak, zapach i działanie zbliżone do czosnku \ gorczycy. Liście są jadalne, najlepiej na surowo, bo gotowane tracą atomat, zachowując gorzki smak. Były one jedzone przez ludność wiejską różnych krajów Europy, szczególnie, że rozwijają się dosyć wcześnie ntt przedwiośniu. Nasion można używać jako przyprawy. Jadalne są też

zielone owoce (hiszczyny).

Czosnaczek jest rośliną stosowaną w ziołolecznictwie, ma m.in działanie antyseptyczne.

CZOSNEK Allium (liliowate Liliaceae)

Dziesiątki gatunków z tego rodzaju były i są jedzone przez znaczną część ludności świata, część z nich jest powszechnie jprawiana (czosnek, cebula, pory, szczypiorek itd.), W Polsce występuje dziko ki kanaście gatunków.

Większość dzikich gatunków czosnku występujących w Polsce to drobne rośliny do 50 cm wysokości o wąskich liściach przypominających szczypiorek A. schoetioprasum. Mają jadlane cebule, liście (wiosną, kiedy sąjeszcze miękkie) oraz wykształcające się na wierzchołku łodygi cebulki przybyszowe. Mają one smak podobny do czosnku uprawnego , ale zwykle słabszy. O ile do zwyczajnych potraw dodajemy jeden do kilku ząbków czosnku, w wypadku krajowych gaturJków potrzeba jedną do kilku garści cebulek, aby nadać potrawie odpowiednio silny aromat Najpospolitszymi gatunkami są czosnek zielonawy A. oleraccum (byl kiedyś używany w Szwecji i W.Brytanii) i cz. winnicowy A. vineale (jedzony kiedyś w Anglii), rzadsze są cz,wężowy A. scorodoprusum (dawniej uprawiany w Europie) oraz nie tworzący cebul na wierzchołku łodygi cz. skalny A. montanum. Gatunki te występują głównie na różnego rodzaju suchych murawach, zwykle na podłożu bogatym w węglan wapnia.

Żadnych cebul (ani podziemnych, ani nadziemnych) nie tworzy czosnek kątowy A. angulosum występujących na wilgotnych łąkach w dolinach większych rzek. W Syberii; nad górnym Jenisejem nazywany jest"myszej czesnok" i był (może nadal jest) zbierany i solony na zimę.

Bardzo różny wyglądem i środowiskiem występowania od wyżej wspomnianych jest czosnek niedźwiedzi Allium ursinum. Gatunek ten rośnie w wilgotnych lasach liściastych głównie w górach i na pogórzu, choć pojedyncze stanowiska są rozsiane po całej Polsce (występuje np, w Puszczy Białowieskiej). Zwykle tworzy olbrzymie wielometrcwe (albo i kilkukilometrowe) lany Jego szerokie liście są bardzo smaczne na surowo (podobnie jak i cebule) i nadają się świetnie jako dodatek do kanapek i sałatek. Gotowane lub suszone tracą w pewnym stopniu zosakowy aromat, ale byty w wielu krajacb od Anglii po Kamczatkę izywanejakowarzywo dc zup. Roślina tajesi wciąż popularnym dzikim warzywem na Ukrainie, w Rosji (jako "czemsza") i na Kaukazie {np. w 1 zeczenii). W dramacie Czechowa "Trzy siostry", w akcie drugim pojawia się humorystyczny dialog, którego głównym tematem jest właśnie i zosnek niedźwiedzi. W Moskwie, Lwowie i większości innych miast dawnego Związki Sowieckiego gatunek ten jest sprzedawany na targach wieży, kiszony lib solony. Czosnek niedźwiedzi wypuszcza liście z 'iemijużna przedwiośniu. Kwitnie w maju, liście kwitnących osobników -tają się łykowate i mniej smaczne. Liście obumierają w czerwcu i nie pozostaje po nich ani śladu, dla tego chcąc wykopywać cebule w lecie lub jesieni trzeba znać miejsce jego masowego występowania. Liście czosnku niedźwiedziego najlepiej zbierać w marcu i kwietniu. W Niemczech ostatnio robią się popularne poszatkowane solone liście tego gatunku zalane oliwą z oliwek. To naprawdę wspaniały dodatek do sałatek.

Dosyć podobnym do czosnku niedźwiedziego gatunkiem, ale rozwijającym się trochę później, jest czosnek siatkowaty Allium utorialis, rzadki gatunek gór i pogórza.

Większość amerykańskich gatunków z rodzaju Allium była używana przez Indian. Najczęściej służyły jako przystawka lub dodatek do innych potraw, zwykle pieczono je w żarze lub w dole ziemnym.

Czosnek pospolity Allium sativum od wieków był stosowany jako lekarstwo. Odkaża przewód pokarmowy, zapobiega nadmiernej fermentacji w jelitach, olejek czosnkowy wydzielający się podczas |cdzenia sięga aż dc płuc i dlatego czosnek jesl stosowany przy chorobach pi/ewodu pokarmowego, szczególnie przy przewlekłych nieżytach oskrzeli. Używany jest jako środek pomocniczy przy leczeniu miażdżycy i nadciśnienia. Uwaga, obniża ciśnienie krwi,

CZYŚCICA Acinos (wargowe Lamiacoae)

Czyści ca drobnokwiatowa Acinos arvensis (Calamintha acinos) wy stępuje na suchych murawach, na przydrożach i w zaroślach w całym ł, raju. Kwitnące pędy mogą być stosowane jako przyprawa, jak tymianek, który przypomina w zapachu. Ma jednak od niego słabszy i mniej trwały

aromat.

Zobacz też KLINOPODUJM

CZYŚCIEC Stachys (wargowe Lamiaceae)

Liście czyśćca lekarskiego (bukwicy lekarskiej) Stachysofficinalis (Betonica officinalis) mogą być wykorzystywana do przyrządzania aromatycznej i orzeźwiającej herbaty. Jest to poza tym cenra roślina lecznicza, dawniej powszechnie używana przy bólach głowy, nerwowości i jako roślina ogólnie wzmacniająca. Stymuluje także trawienie i pracę wątroby. W połączeniu z żywokostem lekarskim i ipą stosowany przy chorobach zatok. Stosowany był także zewnętrznie do przemywania ran.

Czyściec błotny Stachys palustris występuje w całym kraju w wilgotnych zaroślach, odłogach i na polach. Dawniej zbierano jego bulwki korzeniowe, tworzące się w jesieni. Mają przyjemny orzechowy smak i są bardzo pożywne. Gotowano je, suszono lub jedzono na surowo, dodawano je także do chleba. Młode pędy są jadalne po ugotowaniu Indianie Gosiute zbierali także jego nasiona

Jedzono okazjonalnie lakźe liścic czyśćca leśnego Stachyssylvatica, u nas częstego w wilgotnych lasach liściastych, zwykle jako przyprawę.

Nic nic wiadomo o jadalności kilku pozostałych gatunkach czyśćca występujących w Polsce,

DAGLEZJA Pseudotsuga (sosnowate Pinaceae)

Daglezja (Jedlica) zielona Pseudtsuga menziesii pochodzi z zach. wybrzeża Ameryki Pn. U nas często sadzona w lasach. Jej żywica żuta była przez m.in, Apaczów i Yurok. Indianie Karuk i Yurok używali młodych pędów na herbatę. Paiute i Karok przyprawiali nią pieczone mięso. Yuki używali świeżych liści do przyrządzania napoju zbliżonego do kawy (?)Shuswap pili jej słodki sok, a Thompson i Okanagan-Colville zbierali cukier wydzielający się na gałęziach Indianie zdzierali także wiosną miazgę spod kory i suszyli jąjako zapas pożywienia.

DĄB Quercus (bukowate Fagaceae)


W naszym kraju rosną pospolicie w lasach dąb szypułkowy Quercus robur, bezszypułkowy Q, petraea oraz na jednym stanowisku (w Bielinku nad Odrą) dąb omszony Quercuspubescens, gatunek ~ypowy dla suchych lasów południowej Europy. Ponadto coraz częściej jest spotykany /dziczały lub sadzony amerykański dąb czerwony Quercus rubra (/najdziesz go Czytelniku nawet na polskich groszach w Twoim portfelu ).

Żołędzie większości gatunków dębów na świecie były użytkowane przez prymitywne kultury jako wspaniałe źródło skrobi, stanowiąc wąsem podstawowe pożywienie roślinne, odpowiadające swą rolą < i -nimakom we współczesnej Polsce. Przeciętny polski obywatel może za sw ój dzienny zarobek kupić dziesięć wiaderek ziemniaków. Tuką samą ilość żołędzi można zebrać w ciągu jednego dnia w roku ich obfitego owocowania, który następuje co 2-3 lata. Trochę więcej czasu potrzeba jedynie na ich przygotowanie. Nie odeszliśmy więc tak bardzo daleko od naszych przodków..

Problem z żołędziami polega na tym, że są gorzkie, bo zawierają taninę. Z przyjemnością można zjeść kilka żołędzi na surowo, przy w ekszej ilości drętwieje język, można też nabawić się zaparcia lub bólu t li)wy, Słodkie, pozbawione goryczki owoce ma dąb wielkoowocowy Q iercus macmcarpa z Ameryki Pn, Znam w Polsce dwa owocujące »I- azy - w parkach w Wilanowie i Krasiczynie. Ponadto niektóre formy i \ bu Quercus //«-(jeden z głównych składników zieleni miejskiej i lasów tta wybrzeżu Morza Śródziemnego) oraz dębu omszonego mają owoce

0  małej zawartości taniny lub zupełnie słodkie.

Żołędzie były podstawowym składnikiem pożywienia roślinnego wielu plemion Indian, szczególnie w Kali fonu i. Tamże budowali oni olbrzymie spichlerze plecione w formie koszy na nóżkach. Natomiast Paiutowie kładli je w doły wyłożone liśćmi szałwi. Niektóre plemiona ¡irzechowywały zapas żołędzi przez wiele lat w bagnistym gruncie. Żołędzie są też zapomnianym pokarmem Europejczyków. Istnieje kilka

1                   .t "tod na usuwanie z nich taniny. Najłatwiejsza polega na moczeniu /olędzi w ługu (woc.nym roztworze popiołu) z drzew liściastych, najlepiej lipy (wystarczy kilka łyżek popiołu na niewielki garnek z żołędziami). Kolejność postępowania jest dowolna: niektóre plemiona (np. (Mżibwejowic) moczyły w ługu obrane całe żołędzie, a potem płukały ic i gotowały, Potawatomi trzymali je w siateczce i wypłukiwali ług serią go-ącej i zimnej wody, potem suszyli je i tłukli na mąkę. Inne plemiona ługowały wcześniej rozdrobnione, potłuczone żołędzie. Indianie


Shasta tłukli je z nawet z łupą, którą potem od wiewali, Indianie Cowlitz i Paiutowie wkładali żołędzie w bagnisty grunt, gdzie powoli traciły gorzki smak.

Żołędzie po ugotowaniu i wyługowaniu mają mało wyrazisty smak, trochę zbliżony do goiow anego zboża. Mogą stanowić jednak podstawę różnych potraw. Indianie jadał i je zwykle z mięsem i syropem klonowym.

Już na Węgrzech licznie występuje dąb burgundzki Quercos cerris. Na Bliskim Wschodzie drzewo to jest odwiedzane w sierpniu przez wielkie ilości inalych owadów, które nakłuwając rośliny powodują wydzielanie słodkiego płynu hogatego w cukier, krystalizującego w małe ziarenka. Wędrowne plemiona Kurdystanu zbierają (a może już tylko zbierały) tą wydzielinę zanurzając całe gałęzie, na których się formuje, w gorącej wodzie i odparowując ją w syrop, fest ona używany jako słodzik lub mieszana z mąką do ciast

DĄBRÓWKA Ajuga (wargowe Lamiaceae)

Kilka gatunków dąbrówki występuje w naszym kraju. Młode pędy najpospolitszego z nich - dąbrówki rozłogowej Ajuga reptans mogą być jedzone na surowo, sąjednak gorzkie i niesmaczne. Gatunek ten bvl dawniej używany jako roślina lecznicza o właściwościach ¿ciągających, m.in. do tamowania krwotoków.

DEREŃ Cornus (dereniowate Cornaceae)

Dereń jadalny Cornus mas spotykany jest u nas głównie w upraw ie, rzadko zdziczały. Dziko występuje już jednak w suchych zaroślach na Słowacji i Ukrainie. Jeden z najciekawszych owoców o wyszukanym smaku przypominającym wiśnie. Idealny na nalewki Dawniej przechowywano je też w zalewie jak oliwki, a nasiona pieczono i mielono na substytut kawy lub wytłaczano z nich olej.

Dereń świdwa Camus sanguínea, pospolity krzew występujący w lasach i zaroślach całej Polski ma owoce jadalne, file gorzkie i bardzo niesmaczne, mogące powedować nudności Dawniej z nasion wyt łączono jadalny olej.

Dereń rozłogowy Cornus serieea (C. stolo ntfera) z. Ameiyki Pn. s blisko z nim spokrewniony (czasem łączony w len sam gatunek) dereń biały Cornus alba z Azj; są pospolicie sadzone w zieleni miejskiej i

ogrodach. Niesmaczne owoce derenia rozłogowego były jedzone przez, kilkanaście plemion Indian, szczególnie Okanagon, na surowo lub rzadziej gotowane. Indianie Flathead i Kutemu mieszali je z jagodami świdośliwy i cukrem przyrządzając specjalną słodko-kwaśną potrawę. Była to poza tym święta roślina Indian - zeskrobane łyko derenia było głównym, obok liści mącznicy, składnikiem mieszaki "kinrminnick", palonej w fajce indiańskiej.

Dereń szwedzki Cornns suecica występował dawniej koło Kołobrzegu. Jego dojrzałe jagody jadali m in. Eskimosi. Są bogate w pektyny, gorzkie i niesmaczne

DĘBIK Dryas (różowate Rosaceae)

Dębik ośmiopłatkowy Dryas octopetala występuje u nas jedynie w Tatrach i Pieninach (jest pod ochroną). Liście nadają się na herbatkę.

DŁAWISZ Celastrus (dławiszowate Celaistraceae)

W naszym kraju uprawiany jest wschodnicazjatycki dławisz okrągłoiistny Celaslrus orbiculatus i bardzo rzadko dławisz amerykański C. scandens.

Kora lub łyko dlawisza amerykańskiego były gotowane w postaci gęstej zupy jako pożyw ienie głodowe przez Indian Menominów, Odżibwejów, Czipewejów i Potawatomi. Trzeba zachować ostrożność bo roślina ta jest trująca na surowo (zawiera saponiny i euonyminę), wymaga długiego gotowania.

Gotowane młode liście dław i sza okrągło 1 istnego są jadane na dalekim wschodzie.

DRIAKIEW Scabiosa (szczeciowate Diosacaceae)

W naszym kraju występują cztery gatunki z tego rodzaju. Liście driakwi gołębiej Scabiosa columharia występującej z rzadka na suchych murawach Polski zach. i pn. są podobno jadalne.

DWULISTNIK Ophrys (storczykowate Orchidaceae)

Dwulistnik muszy Ophrys insectifera występuje tylko w Tatrach, Pieninach oraz niezwykle rzadko w pasie wyżyn Znajduje się p.od ochroną Z korzeni tego gatunku można robić salep, podobnie jak z korzeni storczyków i kukułek.

DWURZĄD Diplotaxis (krzyżowe Brassicaceae)

Na miejscach ruderalnych występuje dwurząd murowy Diplotaxis mur alts i rzadziej dwurząd wąskolistny Diplotaxis temafolia. Mają liście,

0  podobnym do rzeżuchy, piekącym smaku, które mogą być dodawane do sałatek,

DZIEWIĘĆSIŁ Carlina (złożone Asteraceae)

Obrane dno kwiatowe dziewięćsiła bezlodygowego Carlinaacaulis

1  dz. pospolitego Carlitm vulgaris S.L, gatunków występujących na suchych murawach i pastwiskach, jest jadalne po ugotowaniu analogicznie do karczochów. Przypuszczać należy, że podobne właściwości ma dno kwiatowe niezwykle rzadkiego, występującego jedynie na wyżynach Polski pd-wsch. dziewięćsiła popłocholistnego C. onopordifolia. Podobno jadalny jest także korzeń dziewięćsiła bczłodygowego.

Dziewięćsił bezłodygowy i popłoeholistny znajdują się pod ochroną. DZIĘGIEL Angelica (baldaszkowate Apiaceae)

W Polsce występują trzy gatunki dzięgla. Bardzo pospolitym gatunkiem wilgotnych łąk, zarośli i olszyn jest dzięgiel leśny Angelica • \lvestris. Na brzegach wód i w wilgotnych zaroślach występuje w górach, na Wybrzeżu i czasem zdziczały na niżu dzięgiel litwor (areydzięgiel litwor) Angelica archangelica (Archangelicaofficinalis), który jest gatunkiem chronionym. Rzadko występuje na rozproszonych - l.inowiskach dz. łąkowy (starodub łąkowy) A. palustris (Ostericum palustre), który też znajduje się pod ochroną.

Korzenie, liście i obrane łodygi arcydzięgla można jeść na surowo lub gotować, można je stosować jako aromatyczny dodatek do sałatek i ciast. Surowe łodygi i liście bardzo cenili Lapończycy i Eskimosi z Grenlandii. Dla Lapończyków areydzięgiel był symbolem nieśmiertelności. Kandyzowana łodyga jest używana jako deser. Olejek lotny otizymany z korzenia jest używany do aromatyzowania żywności. Z nasion, liści i korzenia można także parzyć herbatę. Na Kamczatce z korzeni robiono napój alkoholowy.

Areydzięgiel litwor to znana od starożytności roślina lecznicza. Używrano jej głównie przy niestrawnościach oraz jako środek ogólnie wzmacniający.

Podobne właściwości do areydzięgla ma dzięgiel leśny Jego surowe łodygi i liście jedzono dawniej nad dolną Wołgą, Zawiera jediak mniej związków czynnych i jesi mniej smaczny. Poza lym jest mnie szy, a więc wolniej pozyskuje się z niego surowice. Posiekane liście są dobrym dodatkiem do gotowanych kwaśnych owoców i rabarbaru. Nasiona są używane jako przyprawa do słodkich potraw. Jadalne są też gotowane kurzenie. W medycynie stosowany czasem w chorobach układu oddechowego.

DZIURAWIEC Hypericum (dzlurawcowate C lusiaceae)

Dziurawiec zwyczajny Hypericum perforatum występuje pospolicie na łąkach, murawach i skrajach iasów.

Jego liście i owoce nadają się na herbatkę Mogą być też jedzone, ale w niewielkich ilościach, na surowo. Dziurawiec zwyczajny jest rośliną zielarską o różnorodnym zastosowaniu. W naszym kraju rośnie jeszcze kilka inych gatunków dizurawca, przypuszczalnie o zbliżonych właściwościach.

DZWONECZNIK Adenophora                           (dzwonkowate

Campanułaceae)

Dzwonecznik wonny Adenophora liliifolia jest byliną występującą w naszym kraju jedynie na kilkudziesięciu stanowiskach, w suchych murawach i widnych lasach, głównie w Małopolsce. Znajduje się pod ochroną,

Gruby korzeń tego gatunku, po ugotowaniu, byl jadany we wsch, Europie. Ma on mieć słodki smak. Jeszcze kilka innych gatunków dzwonecznika o jadalnych korzeniach bądź liściach występuje we wschodniej Europie, Syberii i na Dalekim Wschodzie.

DZWONEK Campanula (dzwonkowate Campanułaceae)

Dzwonek skupiony Campanula glornerala występuje w całej Polsce na łąkach i pastwiskach, szczególnie na glebach wapiennych. Ma smaczne słodkie liście jadalne na surowo lub gotowane i kwiaty jadalne na surowo. Świetny składnik sałatek.

Dzwonek brzoskwini »I istny Campanula perskifolia występuje w całej Polsce w widnych lasach, zaroślach i w żywopłotach. Był dawniej używany jako pożywienie w Anglii. Ma smaczne słodkie liście jadalne i a surowo lub gotowane i kwiatyjadalne na surowo. Św ietny składnik aiatek. Podobno korzenie tego gatunku sąjadalne na surowo.

Dzwonek szerokolistny Campanilla latifolia jest rzadkim gatunkiem wilgotnych lasów, głównie na zach. i pn. kraju. Ma smaczne słodkie liście i kwiatyjadalne na surowo lub gotowane. Świetny składnik sałatek. 1'ndobno korzenie t.ego gatunku sąjadalne na surowo.

I ł/wnnek jednostronny Campanilla rapunculoides jest pospolitym ; tunkiem skrajów lasu, zarośli, muraw i miejsc ruderainych. upomniane warzywo, dawniej uprawiany w niektórych krajach día i ulalnych słodkich korzeń- jedzonych na surowo lub gotowanych, liście ■i także jadalne, na surowo lub gotowane.

Dzwonek rapu ukuł Campanilla rapunculus był dawniej uprawiany ogrodach Anglii i Francji (rzadko i u nas) jako warzywo, szczególnie w XVI i XVII w. Czasami spotyka się go w naszym kraju w stanie zdziczałym. Uprawiany był dla słodkich korzeni o posmaku orzechów -i lżonych na surowo lub gotowanych, liście są także jadalne, na surowo I ih gotowane.

Dzwonek okrągłolistny Campanilla rotundifolia, spotykany w I-i -ach i na murawach, ma liście jadalne na surowo i po ugotowaniu.

W naszym skraju występują jeszcze dz. rozpierzchły C. patula ■ pospolicie na łąkach), dz. pokrzywolistny C. trachelium (w isach,zaroślach i żywopłotach), dz. szczeciniasty C. cervicaria, il/wonek boloński C. bononiensis oraz kilka rzadkich gatunków wysokogórskich. Brak danych co do ich jada Iności, Wszystko wskazuje i .i to, że nie są tnijące i mogą być jadalne.

FARBOWNIK  A rc hu są (szorst kol istne Boraginaceae)

Na suchych miedzach, przydrożach i przychaciach występują i "-.policie na niżu farbownik lekarski Anchusa officianalis i farbownik pilny (krzywoszyj polny) A. arvensis(Lycopsisarvensis).

Młode liście farbownika lekarskiego były jedzone w pd. Francji i Niemczech. Barwnika otrzymanego z korzeni używano do barwienia m szczów i napojów alkoholowych. Gatunek ten był powszechnie stosowany w ziołolecznictwie, zawiera substancje śluzowe i ma właściwości wykrztuśne.

FENKUŁ (KOPER) WŁOSKI Foentculm (baldaszkowate Apiaceae)

Fcnkul wioski (Koper wioski) Foenicułum vulgare pochodzi z pd. Europy. U nas rzadko uprawiany i dziczejący. Jest cennym warzywem, którego wszystkie części >ąjadalne. Młode korzenie sąjadalne na surowa! lub gotowane, tylko wiosną przed wytworzeniem długiej łodygi, potem robią się łykowate. Bardzo smaczne są też bulwiaste nasady liści (włoskie "finocchio"), młode łodygi (neapolitańskie "carosellas'1) i młode liście. Kwiaty są cenną przyprawą do zup i sałatek o an: man.eriałem na herbatkę. W Chinach i Indiach jako przyprawa cenione są też nasiona (owocki), w Europie czasem stosowane jako przyprawa do ryb.

FIOŁEK Viola (fiołkowate Violaceae)

Ponad 20 gatunków fiołków rośnie u nas dziko. Ich młode liście i pączki kwiatowe można jeść na surowo lub gotowane, dodawane do zup, zagęszczają je jak okra. Kwiaty inożna jeść na surowo a z liści parzyć herbatę. Najlepiej używać gatunków o fioletowych kwiatach, te z żółtymi jedzone w większych ilościach podobno powodują biegunki. Niektóre amerykańskie gatunki fiołków były jedzone przez Indian. Po podgotowaniu smażyli je i dodawali do różnych potraw.

W naszych lasach najczęściej spotykane są fiołek leśny Viola reichenbaehiana i fiolek Rivina V. riviniana, a na polach fiołek trójbarwny V. tricolor. Jednym z częściej spotykanych gatunków jest rosnący głównie w parkach i żywopłotach fiołek wonny Viola odorata. Charakteryzuje się on silnym zapachem kwiatów, które były wykorzystywane do wyrobu perlum i aromatyzowania win. Do rodzaju tego należy też bratek o go rd o wy V. xwitrockiana, mieszaniec kilku gatunków fiołków.

Kilka gatunków fiołków jest używanych w ziołolecznictwie, przy bardzo różnorodnych schorzeniach, mają działanie wykrztuśne i moczopędne. Korzeń fiołków ma działanie wymiotne.

FUNKIA Hosta (llliowate Liliaceae)

Różne gatunki funkii są powszechic hodowane w ogrodach i na cmentarzach. Pochodzą ze wsch. Azji, gdzie są jedzone gotowane lub przechowywane solone. Według moich doświadczeń są wyśmienite też

fu surowo, przewyższając smakiem wszystkie znane mi gatunki liści, i.U' zając sałatę. Nie dziwi więc fakt, że są ulubionym pokarmem y i udowych ślimaków. Roślina jadalna warta rozpropagowania.

GAJOWIEC Galeobdolon (wargowe Lamiaceae)

Gajo wiec żółty Galeobdolon luteum (Lamiastrum galeobdolon, i. rnium galeobdolon) występuje pospolicie w lasach liściastych całej 1'i.lski. Młode liście i pędy sąjadalne po ugotowaniu, niezbyt smaczne.

GAULTERIA Gaultheria (wrzosowate Ericaceae)

; eśne krzewinki z Ameryki Pn uprawiane w ogrodach, najczęściej • uilteria pełzająca Gaultheria procumbens. Aromatyczne liście tego . iiunku zawierające substancję zbliżoją do aspiryny, używane były i i 'cz Indian (m in. Czipcwejów i Algonkirów) na herbatkę. Irokezi 11 ali owoce w ciasteczka suszone na słońcu. Natomiast Gaultheria 'hidlon nie ma tak aromalycznych liści, ale jej owoce były używane : ■ 'e z Indian z kilkadziesięciu plemion np. Makah: Thompson. Jagody Kdzono na surowo, szeroko stosowano też suszenie w formowanych usteczkach, do jedzenia w zimie po namoczeniu w tłuszczu. Do I > prawiania dań rybnych Hesąuiat używali całych gałązek zjagodami.

GĘSIÓWKA Ara bis (krzyżowe Brassicaceae)

Na miejscach suchych, murawach i przydrożach występuje w całej i > tsce gęsiówka szorstkowłosista Arabis hirsuta i g. wieżyczkowata i * teżyczka gładka) A. glabra (Turritis glabm)- W Tatrach występuje iWc g. alpejska (uprawiana też na skainiakach) Gęsiówka i/urstkowłosista i gładka były jedzone w pn. Azji na surowo lub Holowane, czasem przechowywane solone Mają przyjemny, lekko , i'kacy, rzodkiewkowy smak. Napar z gęsiówki gładkiej był używany i.iko napój przez Częjenów.

W niektórych krajach Eurazji jadana jest gęsiówka alpejska A rahis rilpina, występująca w Tatrach, i inne gatunki z tego rodzaju.

W naszym kraju występują jeszcze trzy inne gatunki gęsiówki, i r/y puszczać należy, że ich wartość pokarmowa jest zbliżona do wyżej

inienionych.

GLEDICZJA (IGUCZNIA) Gfeditsia (strączkowe Fabaceae)

Glcdiczja trójcierniowa Gleditsia triacanthos jest dosyć często spotykana w naszych parkach, pochodzi z Ameryki Pn.

Nasiona są jadalne na surowo lub gotowane. Niedojrzale nasiona smakują jak zielony groszek, zaw ierają głównie węglowodany, oraz niewielką ilość białka i tłuszczu.

Drzewo to wytwarza gigantyczne strąki, do 40 cm długości. Młode strąki mogą być jedzone po ugotowaniu Słodki miąższ wewnątrz strąków można jeść na surowo lub przerabiać na syrop. W starszych strąkach robi się gorzki. Czirokezi jedli dojrzałe strąki na surowo albo przyrządzał i napój z ich soku z dodatkiem wody.

GLICYNIA Wisteria (strączkowe Fabaceae)

Glicynia chińska Wisteria sinensis jest pnączem ozdobnym coraz częściej u nas uprawianym. W ojczyźnie jej nasiona jedzono czasem gotowane, choć podobnie jak strąki i kora są uznawane za trujące i były przyczyną wielu zatruć. Natomiast kwiaty wydają się bezpieczniejsze w użyciu. Są dokładnie płukane, potem gotowane i smażone w cieście w rodzaj naleśników. Je się też czasem młode gotowane liście. Inny gatunek glicynii Wisteriafloribtmda jest użytkowany podobnie w Japonii, skąd pochodzi . Gotowane kwiaty podawane są tam także z octem lub sosem sojowym.

GŁODEK Draba (krzyżowe Brassicaceae)

Młode liście głodka żółtego Draba nemorosa, występującego rzadko na terenach piaszczystych są jadalne po ugotowaniu.

GŁOWIENKA Prunella (wargowe Lamiaceae)

Głowienka pospolita Prunella vulgaris występuje pospolicie na łąkach, pastwiskach i leśnych drogach. Młode liście są jadalne na surowo lub po ugotowaniu, gorzkawe z powodu obecności tanin, które można wypłukać wodą. Orzeźwiający napój można robić zalewając świeżo posiekane liście zimną wodą. Gatunek ten był szeroko stosowany do okładania ran i wrzodów (angielska nazwa rośliny - "selfheal" = "sam leczy"), liście mają silnie przeciwbaktcryjne działanie, hamują wzrost wielu szczepów bakterii. Stosowane są liście świeże lub zebrane i suszone w lecie. Wewnętrznie stosowane przy gorączkach, biegunkach, krwotokach wewnętrznych.

Głowienka wielkokwiatowa Prunella grandiflora występuje rozproszona w całej Polsce, w suchych zaroślach i murawach. Ma liście jadalne na surowo lub gotowane, o łagodnym smaku.

GŁÓG Crataegus (różowate Rosaceao)

Obecnie przyjmuje się, że w Polsce występują trzy rodzime gatunki głogu: jednoszyjkowy Cratacgus monogyna, odgiętodziałkowy C. rhipidophylla (C. curvtsepula) i dwuszyjkowy C. ¡aevigata (C. oxyacatha). Ponadto w uprawie znajduje się kilka gatunków amerykańskich, o w iększych owocach niż nasze krajowe gatunki.

Owoce głogu są jadalne. Nie smakują jednak jak typowe owoce. Są mączyste, zawierają też pewną ilość tłuszczu. Nie sąsłodkie. Można z nich przyrządzić rodzaj pożywnej gotowanej papki. Suszone zmielone owoce (bez pestek) można dodawać do mąki. Z liści można przygotowywać herbatkę. Nawet starsze liście są smaczne na surowo, polecam je jako rodzaj przygryzajki podczas wycieczek. Głóg jest wartościową rośliną lekarską. Jego owoce i kwiaty stanowią skuteczne lekarstwo przy wielu chorobach serca.

Liczne gatunki głogu byłyjedzone przez prawie wszystkie plemiona indiańskie. Konsumowano je na świeżo lub suszone w ubite placuszki. Nie był to zbyt ceniony pokarm, a raczej pożywienie zapasowe. Irokezi suszone ciasteczka traktowali jako suchary zabierane na polowania, W plemieniu Czarnych Stóp przy zbiorach C. chrysocarpa obowiązywał pewien rytuał. Przed rozpoczęciem zbioru trzeba było ofiarować drzewu >lar: łuk i strzały zrobione z cierni drzewa, dla jego chłopców, a dla dziewczynek miniaturowane mokasyny z liści. Dopiero po tym można było zrywać z drzewa owoce, W zamian za len dar owoce głogu nie powodowały bólu żołądka

GNIDOSZ Pedicularis (tręrfownikowale Scrophulariaceae)

Kilka gatunków gnidosza występuje u nas z rzadka, zwykle na torfowiskach niskich i wilgotnych łąkach. Są to gatunki chronione. Prawdopodobnie wszystkie mają jadalne liście, na surowo i gotowane, choć istnieją jedynie dane o używaniu do jedzenia liści gnidosza królewskiego Pedicularis sceptrutn-camlinurn i sudeckiegoP. sudetica oraz gatunków nie rosnących w naszym kraju, w lym amerykańskich. Co ciekawe gnidosz sudecki, oprócz Sudetów, rośnie w tundrze, gdzie byl jednym z podstawowych warzyw Czukczów i Eskimosów, którzy często kisili go na zimę.

GORCZYCA Sinapis {krzyżowe Brassicaceae)

Gorczyca jasna (biała) Sinapis alba j est powszec finie u nas stosowaną przyprawą (np. w musztardzie i wędlinach). Uprawiana i czasem dziczejąca. Liście jadalne na surowo i po ugotowaniu, robią się trujące po wykształceniu łuszczy n (owoców). Nasiona można jeść skiełkowane, dodawać do potraw całe albo mielić. Smak łagodniejszy od gorczycy czarnej Sinapis nigra. Ostry smak gorczycy powstaje przez reakzję enzymu myrozyny z glikozydem sinigryną. Reakcja zachodzi tylko po dodaniu zimnej lub letniej wody i trwa ok. 10-15 min. Dodanie gorącej wody, octu lub soli powoduje inhibicję enzymu, smak jest wtedy gorzkawy i mniej piekący. Z nasion można też otrzymywać jadalny olej.

Zbliżony smak i właściwości do gorczycy białe j ma gorczyca polna Sinapis arvensis, pospolity chwast polny. Wyjątkowo dobry smak inąją nie rozwinięte kwiatostany, gotowane na parze przez kilka minut.

GORCZYCZNIK Barbaraea (krzyżowe Brassicaceae)

Cztery gatunki gorczycznika występują w naszym kraju. Pospolicie nad brzegami wód, na murawach i w miejscach ruderalnych rośnie gorczycznik pospolity Barbaraea vulgaris, W wilgotnych zaroślach i łąkach, nad rzekami występuje gorczycznik prosty B. stricta. Sporadycznie, niezwykle rzadko występują też gorczycznik pośredni B intermedia i gorczycznik wiosenny B. verna.

Gorczycznik pospolity i wiosenny były z rzadka uprawiane jako warzywo w różnych krajach Eurazji. Te dwa gatunki występują zdziczałe także w Ameryce i były jedzone przez Czirokezów (podgotowywane i płukane liście). Ich młode liście są jadalne i mają smak zbliżony do rzeżuchy. Młode kwiatostany i starsze liście robią się gorzkie i mogę być jedzone po ugotowaniu i odlaniu wody. Malesy przypuszczać, że pozostałe gatunki mają podobne właściwości.

GORYCZEL Picris (złożone Asteraceae)

G orye zeljastrzębcowaty Picris hieracioidcs występuje w całym kraju ■ .1 suchych murawach, przydrożach i skarajach lasów. Rzadko na '.i hodzie kraju występuje gorycze! żmijowcowaty Picris echioides. Oba występujące u nas gatunki mają liście jadalne na surowo tub gotowane, niezbyt smaczne, gorzkie jak u mniszka.

GORYCZKA Gentiana I Gentianella (goryczkowate Gentianaceae)

W naszym kraju występuje kilkanaście gatunków z tych dwóch blisko spokrewnionych rodzajów

Korzeń alpejskiej goryczki żółtej Gentiana lutea (nie występuje u las dziko) i rosnącej w Tatrach goryczki kropkowanej Gentiana punctata iy I używany zamiast chmielu do piwa.

Goryczuszka polna Gentianella (Gentiana) campestris była wg ! iiineus/a używana jak chmiel do piwa przez ubogą ludność Szwecji.

Wszystkie krajowe gatunki goryczek i goryczuszek znajdują się pod jclironą.

GORYSZ Peucedanum (baldaszkowate Apiaceae)

W naszym kraju występuje pięć gatunków goryszy, z tego dwa

tadalne.

Gorysz miarz Peucedanum ostruthium występuje dziko jedynie w Sudetach. Na niżu był czasem uprawiany i dziczeje, W różnych krajach [ uropy uprawiano go czasem dla liści i korzeni, jadanych po ugotowaniu, itającyclt silny i podobno ciekawy pieprzny aromat. Ze sfermentowanych korzeni tobiono też napój.

Na mokrych łąkach i zaroślach na całym niżu dosyć pospolity jest oryszb-otny Peucedanum palustre. Jego korzeń ma smak podobny do mbiru i stymulujące działanie, używany byl w Rosji jako przyprawa.

GOŹDZIK Dianthus (gożdzikowate Caryophyllaceae)

Goździk pierzasty Dianthus plumariusjest uprawiany w ogrodach, występuje dziko w Tatrach i Pieninach. Z jego płatków robiono syropy, sosy i octy.


Goździk pyszny Dianthus superhus jest dosyć rzadkim gatunkiem ląk zmiennowilgotnyeh na niżu. Jadano jego gotowane liście, zawiera podobno trujące saponiny, ale w niewielkich ilościach.

Nic nie wiadomo o użytkowaniu jako pokarm innych krajowych gatunków z tego rodzaju.

Większość gatunków goździków (w tym wyżej wymienione) znajduje się pod ochrona,

GÓŁKA Gymnadenia (storczykowate Orchidaceae)

Gółka dlugooslrogowa Gymnadenia conopsea występu je na łąkach i zaroślach całego kraju, najczęściej jednak w górach. Znajduje się pod ochroną. Ma smaczne i pożywne bulwy, podobniejak storczykowate z rodzaju ^ kukułka i 4 stroczyk, które dają saiep, białawy proszek wyrabiany na Bałkanach i Azji Mniejszej, bogaty w skrobię, o słodkim smaku i dziwnym piżmowym zapachu, używany do karmienia małych dzieci, chorych i starców. Podobno jedna uncja (ok 3 dkg) salepu wystarczajako dzienna racja pożywienia człowieka. Robiono z niego także napój oraz dodawano do chleba. Bulwy pozyskuje się w okresie kiedy rośliny przechodzą w stan spoczynku i żółkną im pędy.

W Tatrach i Puszczy Rominckiej rośnie też gółka wonna Gymnadenia odoratissima. przypuszczalnie ma podobne właściwości jak wyżej wymienionych gatunek.

GRĄŻEL Nuphar (grz/bieniowate Nymphaeaceae)

Grążel żółty Nuphar lute a występuje w wodach stojących w całym kraju. Na północy kraju można jeszcze znaleźć grążel drobny Nuphar pumila, przypuszczalnie o podobnym zastosowaniu. Oba gatunki znajdują się pod .ochroną.

Korzeń grążcla żółtego zawiera skrobię. Na surowo jest gorzki i musi być odpowiednio przyrządzony. Orzeźwiający napój z kwiatów robiony był w Turcji, korzenie i ogonki liściowe jedzono w Rosji i Finlandii. Gotowany korzeń był jedzony przez Indian m.in. Lakola i Komanczów. Indianie Thompson, Mendocino i Cree cięli korzeń na cienkie plasterki i suszyli na zimę. Potem można było go sproszkować i dodawać do zagęszczania zupy. Bardzo cenione były też sproszkowane mielone nasiona gotowane w zupie ( Indianie Mendocino, Paunisi i K!a- math). Indianie z Montany prażyli nasiona jak popcorn, a Algonkinowie ssali ogonki liściowe dla zaspokojenia pragnienia.

GROSZEK Lathyrus (strączkowe Fabaceae)

Kilkanaście gatunków groszku Lathyrus wy stepuje dziko w całej Polsce. Zobacz też groch Pisum. Zielone strąki i nasiona, dojrzałe nasiona i młode pędy chyba wszystkich gatunków z rodzaju Lathyrus są jadalne, najlepiej po ugotowaniu. W len sposób mogą być przypuszczalnie użytkowane na przykład na pospolitsze nasze gatunki: groszek łąkowy Lathyrus pratensis (próbowałem go, jest bardzo smaczny) oraz rosnące w lasach groszek leśny Lathyrus sylvestris i wiosenny Z* vernus. Nic ma jednak danych w literatLrze etnobotanicznej o   ich użytkowaniu. Może powodem tego jest fakt że groszki wydają mało nasion. W eksperymentach polowych z groszkiem łąkowym nigdy nie udało mi się zebrać więcej niż 20 g nasion na godzinę.

Groszek nie powinien jednak być dominującym pożywieniem, W miejscach, gdzie nasiona groszków stanowiły podstawę pożywienia i były jedzone przez dłuższy c2as obserwowano syndrom chorobowy, latyryzm, polegający głównie na zaburzeniach nerwowych. Ostatnio zanotowano go w r. 1979 w pn. Indiach, gdzie ludność suchych terenów uprawia Lathyrus sativus. Jest on spowodowany nagromadzeniem się w ciele rzadkiego i toksycznego aminokwasu. W rmiejszych ilościach, lub jedzone od czasu do czasu, rośliny te sąjednak zupełnie jadalne.

Na gliniastych polach, pr/ydróżach i w zaroślach występuje w całym kraju groszek bulwiasty Lathyrus tuberosus. Miiłe bulwki na jego korzeniach są bogate w skrobię i mogą być jedzone na surowo lub gotowane, najlepsze smażone. Stanowią jeden z najsmacznejszych pokarmów dostępnych w naszej dzikiej przyrodzie, niestety są drobne i trudne do zbierania. Groszek bulwiasty był uprawiany w Holandii, a z dzikich stanowisk zbierany przez Niemców. F rancuzów, Kałmuków i Tatarów.

Głównie na zachodzie Polski (szczególnie na Pomorzu), na suchych murawach i w zaroślach, występuje groszek skizydlasty ¡¿ithyrus rnontanus (L UnifoUus). Górale szkoccy cenili smaczne słodkie bulwki na korzeniach tego gat., suszyli je i żuli przy piciu whiskey. W Holandii

1                   Flandrii smażono je jak kasztany, a w Szwecji stanowiły nawet towar handlowy.

Groszek nadmorski Lathyrus japonicus subsp, maritimus ■ y stępujący na wybrzeżu Bałtyku był używany jako pożywienie zarówno . i uropie jak i przez Indian Ameryki Pn. Jedzono zielone strąki i nasiona, ojrzałe nasiona i młode pędy oraz skiełkowane nasiona.

W podobny sposób jak wyżej wymieniony gatunek używano też . Meszek szerokolistny Lathyrus latifolius, u nas dziko jedynie koło l' t ezowa oraz uprawiany i dziczejący. Gatunek ten znajduje się_p.o.d ucinana,

GRUSZA Pyrus (różowate Rosaceae)

W całej Polsce, głównie na miedzach i skrajach lasów, występuje : msza pospolita (polna) Pyrus pyraster, a w äpraw ie powszechna jest msza domowa Pyrus communis, mieszaniec gruszy pospolitej z kilkoma innymi gatunkami,

Prawdziwie dzikie gruszki są mniejsze od gruszek domowych t okrągłe nie podiużne. Spotyka się też formy pośrednie między tymi gatunkami o małych podłużnych gruszkach. Dzikie gruszki dosyć twarde na mowo. Zwykle szybko opadają na ziemię (przystosowanie do tu/noszenia przez ssaki naziemne), gdzie odleżawszy kilka dni stają się lodkie i miękkie. Z gruszek fermentowano rodzaj wina podobny do i vdm. Gruszki były j nas tradycyjnie przechowywane na zimę w zalewie octowej (zwyczaj ten zachował się na Podlasiu) lub suszone (kompot z ■ tiszonych gruszek jest jedną z tradycjnych wigilijnych potraw).

Grusza był uprawiana od czasów starożytnych. W 1607 r. na dworze Wielkiego Księcia Toskanii Cosmo III serwowano 209 odmian, a w larożytnym Rzymie znano ich kilkadziesiąt.

Liście grusz zawierają arbutynę, glikozyd o działaniu moczopędnym, obecny również u roślin wrzosowatych.

GRUSZYCZKA Pyroła (gruszyczkowate Pyrolaceae)

Kilka gatunków gruszyczek, zaliczanych dawniej do jednego rodzaju Pyrola występuje u nas, głównie w lasach iglastych.

Mieszkańcy Alaski zbierali jagody gruszyczki jednok wiato wej Moneses (Pyrola) uniflora, występującej także i u nas. Rosną one jednak /wykle bardzo nielicznie. Gatunek ten ma też podobno jadalne nasiona. W I .uropie jest uznawana za roślinę trującą.

Młode liście gruszyczki jednostronnej Orlhitia (Pyrola) secunda są jadalne w niewielkich ilościach, mają właściwości ściągające. Jadalne są też podobno jej nasiona.

Jadalne są też podobno owoce i liście gruszyczki mniejszej Pyrola minor.

GRYKA Fagopyrum (rdestowate Polygonaceae)

Dwa gatunki gryki są u nas uprawiane - najczęściej gryka zwyczajna Fagopyrum esculentum, rzadziej gryka tatarska (talarka) F tut ar i cum. Pochodzą one z Azji Środkowej.

Nasiona gryki, bogate w białko i węglowodany, są jadalne na surowo, najlepsze po ugotowaniu (powszechna u nas kasza gryczana!. Można też namoczyć je przez noc i odczekać kilka dni aż skiełkują. Mieli się także nasiona na mąkę, z której robi się podpłomyki, kluski i ciasta. Podobno można też robić z niej wspaniałe piwo. Bogata w witaminę B6. Liście gryki są bogate w rutynę (podobnie jak liście rdestów), obniżającą ciśnienie i zapobiegającą powstawaniu chorób układu krwionośnego. Z drugiej strony gryka działa alergennie na niektórych ludzi (np. może powodow ać wysypkę) i nie wszyscy czują się dobrze po jej spożyciu..

GRZYBIENIE Nymphaea (grzybie niowate Nymphaenceae)

Grzybienie białe Nymphaea alba występują w wodach stojących na całym niżu. Rzadko na północy kraju występują jeszcze grzybienie północne Nymphaea candida. Oba gatunki znajdują się pod ochrom-

Stare, kilkuletnie korzenie po ugotowaniu można podobno jeść (zawierają do 40% skrobi). Zawierają jednak toksyczne substancje, nie wiadomo na ile można się ich pozbyć przez gotowanie. Fakt, że korzenie grzybień: nie były używane jako pożywienie przez Skandynawów i In­dian, którzy znali praktycznie wszystkie nie trujące rośliny, wskazuje, że powinno się zachować ostrożność przy próbach jedzenia tej rośliny Jedynie Francuzi używali korzeni grążela do aromatyzowania piwa.

Jadalne są też podobno nasiona.

Grzybienie są używany jako roślina lecznicza, korzeń przy biegunkach, kwiaty zaś działają silnie uspokajająco i obniżają popęd płciowy.

GRZYBIEŃCZYK Nyrtiphoides (bobi kowate Menyanthaceae)

Grzybieńczyk wodny Nymphoidespełtata występuje w wodach na niżu, jedynie na kilkunastu stanowiskach. Znajduje się pod ochroną, 'ego liścit: są jadalne po ugotowaniu. Jadalne są też podobno pąki liściowe i nasiona.

GWIAZDNICA Stallaria (goździkowate Caryophyllaceae)

Gwiazdnica pospolita Stellaria mediajsst powszechnie występującym i hwastem polnym. Liście gwiazdnicy są bardzo smaczne. Można je jeść vi surowo, aic z powodu obecności niewielkich ilości saponin spożywając większe ilości lepiej je gotować, podawane osobno lub jako dodatek do up. W łagodne zimy na zachodzie kraju może być pozyskiwana przez i t.iągły rok. Zbierano kiedyś także nasiona dodawane do chleba lub do . gęszczania zup, ale jest to zajęcie dla naprawdę zdesperowanych. W Ijponii liście tego gatunku gwiazdnicy (i kilku innych) są często gotowane wiosną z ryżem.

HORTENSJA Hydrangea (hortensjowate Hydrangeaceae)

Kilka gatunków z lego rodzaju jest uprawianych w ogrodach.

Hortensja krzewiasta Hydrangea arborescens pochodzi z Ameryki l'n. Czirokezi przyrządzali herbatę z obranych młodych gałązek, gotowali itakże traktując jak młodą fasolkę szparagową.

Hortensja pnąca Hydrangea petiolaris (H. anomala) jest pnączem pochodzącym z Dalekiego Wschodu. Japończycy miażdżą świeże liście i dodająjedo sojowej pasty miso. Jadane są też gotowane liście, smakują jak ogórki. Pozyskuje się też z tego pnącza słodki sok.

Hortensja ogrodowa Hydrangea macrophylla jest niewielkim \ i zewem rosnącym dziko od 11 imalajów po Japonię. Młode liście suszone i ,-iotarte między rękami robią się słodkie, używane były do robienia słodkiej herbaty zwanej "herbatą niebios" podawanej w czasie Imddyjskich ceremonii. Zawierają fellodulcynę, substancję będącą naturalnym słodzikiem. Jeden mały liść może osłodzić filiżankę herbaty, farsze liście, suszone i sproszkowane są używane do przyprawiania żywności. Starsze liście i pędy są jedzone gotowane. Młode liście /uwierająpodobno trujący kwas pruski (jak pestki jabłoni i śliw), jego zawartość zmniejsza się prawie do zera podczas starzenia się liści.

HYZOP Hyssopus (wargowe Lamiaceae)

Hyzop lekarski Hyssopus officnalis pochodzi z pd. Europy. U nas uprawiany w ogrodach jako roślina przyprawowa, czasem dziczeje.

Liście i kwiatoslany hyzopu są przyprawą znaną od starożytności, używany do zup, sosów, mięs i sałatek. W smaku zbliżony do mięty i szałwi

W przeszłości był cenioną rośliną lekarską, używanąjako panaceum na wiele chorób.

IGLICA Erodium (bodztszkowate Geraniaceae)

Na suchych miejscach ruderalnych występuje często iglica pospolita Erodium cicutarium. Została zawleczona do Ameryki, gdzie była używana przez Indian, Indianie Costanoan jedli jej surowe łodygi, Diegueno gotowali liście wcześnie na wiosnę, zanim pojawią się kwiaty, a dzieci z plemienia Hopi żuły korzenie. Liście są dobrym dodatkiem do sałatek i zup.

IGLICZNIA ->GLEDICZJA IRYS-»KOSACIEC

JABŁOŃ Malus (różowate Rosaceae)

W naszym kraju rzadko w lasach występuje jabłoń dzika Malus sylvestris, a częściej spotykamy uprawiane lub zdziczałe formy jabłoni domowej Malus domestica. Powszechnie uważa się, że jabłoń domowa powstała w starożytność i jako krzyżówka kilku gatunków, m.in. Malus domestica i M. pumila. Najnowsze badania genetyczne wykazują jednak, że wszystkie odmiany uprawne mogą pochodzić od irodkowoazjatyckiej Malus Steversii.

Owoce dzikiej jabłoni są bardzo cierpkie, ale mogą być jedzone przy odrobinie samozaparcia. Lepiej je gotować lub suszyć. Warto pamiętać, że jabłka można z powodzeniem suszyć na zimę, pokrojone na plasterki. Jabłka zawierają dużo pektyn, nadają się więc dc robienia galaretek, mają działanie ściągające i przeczyszczające Pestki jabłek zawierają kwas pruski, który jest silnie toksyczny w większych ilościach, choć w mniejszych poprawia trawienie. Liście jabłoni mają działanie silnie antyseptyczne.

JAGODA KAMCZACKA -»WICIOKRZEW

JAŁOWIEC Juniperus (cyprysowate Cupressaceae)

Jałowiec pospolity Juniperus communis rośnie w całej Polsce na ustwiskach, wrzosowiskach i w suchych borach. Jagody tego gatunku są powszechnie stosowane w Europie i Azji jako przyprawa do mięs, s iszonej kapusty i alkoholu. W Niemczech używano ich zamiast pieprzu. W Szwecji były konserwowane, jako material na napój lub prażone jak twa. We Francji pędzono piwo "genevette" przez fermentację równej kiści wywaru z jałowca i jęczmienia. Podobne piwo pędzono też w K amaon (Indie). W większych ilościach niż parę jagód może być trujący i notowano nawet zejścia śmiertelne). Indianie Anticosti przyrządzali .ipój z gałązek z owocami gotowanymi razem z ziemniakami, drożdżami wodą, Indianie Thompson i Jemez używali fragmentów gałązek do i.irzenia herbaty. Odżibwejowie parzyli herbatę z gałązek powszechnie i nas uprawianego jałowca płożącego Juniperus horizontalis. Jagody nektórych innych gatunków jałowca były suszone, gotowane lub mielone la mączkę do przyprawiana potraw (J. californica, J. deppeana, J. <>steosperma, J. sen pulo rum i J. virgin/ano).

Owoce jałowca pospolitego są powszechnie używane w domowym ziołolecznictwie przy problemach z trawieniem, chorobach nerek i pęcherza moczowego.

Rosnący w górach Europy południowej jałowiec sabiński Juniperus sabina (u nas powszechnie uprawiany w ogrodach, dziko tyiko w ';eninach)jest silnie trujący. Kobiety z plemienia Sabinek używały go do wywoływania poronień.

Jałowiec pospolity był świętą rośliną, używaną przez szamanów syberyjskich. Występuje on też w Ameryce Pn. Jednak Indianie używali 'wykle w ceremoniach jałowca wirginijskicgo (u nas powszechnego w ogrodach w odmianie 'Skyrocket'). Jego gałązki zawieszone na tipi ■ idstraszały pioruny Z gałązek robiono kadzidła (smudgesticks) używane do okadzania przy ceremoniach szałasu potów (sweatlodge).

JANOWIEC Genista (strączkowe Fabaceae)

Na skrajach lasów i murawach występuje często janowiec barwierski Genista tinctoria. Na Kaukazie jego pączki były marynowane i używane w sosach jak kapary. Nasiona janowca mogą być podobno substytutem kawy. Nic nie wiadomo o adalności kilku innych rzadszych gatunków z tego rodzaju.

JARNIK Samolus {pierwiosnkowate Priinulaceae)

Jamik solankowy Samolus vaierandi wy stępuje jedyni e na nielicznych solniskach na Kujawach i Pomorzu. Jego gorzkawe liście są jadalne na surowo i gotowane

JARZĄB Sorbus (różowate Rosaceae)

Do rodzaju tego należą niewielkie drzewa wytwarzające jadalne owoce. Najpospolitszym gatunkiem naszych lasów jest u nas jarzębina (jarząb pospolity) Sorbus aucuparia, częsty gatunek lasów na glebach kwaśnych (bory, kwaśne dąbrowy i kwaśne buczyny). Poza tym spotyka się jeszcze kilka rzadkich gatunków - jarząb brekinia 5. torminalis (zachodnia Polska y broniony. i w zieleni miejskiej), mączny Sorbus aria (Tatry, Pieniny i w zieleni miejskiej), szwedzki S, intermedia (Pomorze - chroniony, i w zieleni miejskiej), nieszpułkowy 5. chamaespilus i grecki S. graeca (Pieniny).

Owoce jarzębów są zwykle niezbyt smaczne - kwaskowate, gorzkawe i inączyste. Robią się smaczniejsze po przemrożeniu lub odleżeniu. Dobre są natomiast do wyrobu przetworów. Były jednak jadane, szczególnie w okresach niedostatku. Owoce jarzębu mąkini we Francji i Szwajcarii były suszone i formowane w ciasteczka w okresach niedostatku, a w Indiach jedzone na pól przegnite. Z owoców jarzębu pospolitego wyrabiano napoje alkoholowe, a suszone mielono na mąkę do wyrobu chleba (Wielka Brytania, Liwonia, Szwecja, Kamczatka).

JASKIER Ranunculus (jaskrowate Ranunculaceae)

W naszym kraju występuje ponad 20 gatunków z tego rodzaju. Większość gatunków jest trująca na surowo (zawierają protoanemoninę). Trujące właściwości zanikają zwykle po starannym ususzeniu lub ugotowaniu roślin połączonym z odlaniem wody, ale rośliny wtedy pozbawione są raczej jakiegokolwiek smaku.

Liście zdziczałego z Europy jaskra ostrego Ranunculus aeris, u nas pospolitego na lakach i pastwiskach, były gotowane i jedzone przez Czirokezów. Jadalne po ugotowaniu są też podobno liście i korzenie musi być wcześniej wysuszony) występującego także na łąkach i pastwiskach jaskra buiwkowego Ranuncułus bulbosus. Stosunkowo mało piekące są liście jaskra rozłogowego R. repens. rosnącego na wilgotniejszych łąkach i polach (da sięje zjeść nawet na surowo), był m używany w Europie jako warzywo. Jadalne są też jego korzenie. Pasterze Wołoscy jedli po ugotowaniu liście najbardziej trującego jaskra jadowitego Ranuncułus sceleratus, rosnącego u nas na miejscach lodmokłych.

Zobacz też ") ziarnopłon.

JASNOTA Lamium (wargowe Lamiaceae)

W naszym kraju występują: jasnota biała Lamium album (na uzychaciach), purpurowa L purpurcum (chwast polny), różowa L. implexicaule (chwast polny) i plamista L. maculatum (wilgome lasy > 'arośia) oraz blisko spokrewniony gajowiec żółty Galeobdolon lu- •eum (Lamium galeobdolon). Ich liście, o ściągających właściwościach, i e są zbyt smaczne, ale mogą być jedzone na surowo lub gotowane. Vlożna też parzyć z nich herbatkę. Liście jasnoty białej i purpurowej były na przykład jedzone w Szwecji. Szczególnie cenna jest jasnota uirpurowa, gdyż choć jest gatunkiem jednorocznym, można ją często ibierać na polach i ugorach w czasie zimy. Jasnota biała jest ziołem radycyjnie stosowanym dla złagodzenia przebiegu ciężkich miesiączek.

JASTRUN Leucanthemum (złożone Asteraceae)

Liście pospolitego na łąkach kośnych i suchych murawach jastruna i złocienia) zwyczajnego Leucanthemum vaIgare (Chrysanthemum Uucanthemum) sąjadalne wczesną wiosną.

JASTRZĘBIEC Hieracium (złożone Asteraceae)

Z pośród wielu gatunków jastrzębca występujących w naszym kraju -tnieją dane jedynie ojadalności młodych liici jastrzębca baldaszkowego Hieracium umbellatum częstego gatunku muraw, zarośli i skrajów lasu. 'rzy puszczać należy, że pozostałe gatunki, choć niezbyt smaczne mogą być okazjonalnie spożywane.

JESION Fraxinus (oliwkowate Oleaceae)

Pospolitym dr/.ciwein w naszym kraj u jest jesion wyniosły Fraxinus M elsior. Jego ow;tce były dawniej moczone w soli i occie i jedzone i iko przyprawa (jeszcze w XIX w Rosji). Zawierają jadalny olej.

R/adko spotykany w uprawie jest jesion mannowy Fraxinus ornus, t południa Europy. Gatunek ten jest specjalnie uprawiany we Włoszech. ( nly drzewo ma 8-10 lat każdego dnia nacina się go w jednym miejscu < początku lipca do września. Z łych nacięć wypływa lepka biała ciecz, 11 ira twardnieje w "mannę", używanąjako środek przeczyszczający i łiulzik Zbiera się ją przez 9 lal, poczym drzewo ścina się. Odrasta ono pi/ez 4-5 lat i znowu może rodzić mannę. Mannę zbiera się raz w i v :odmu. Z jednego hektara można uzyskać 6 kg manny wysokiej jakości i SO kg manny podlejszej. Podobno na Sycylii także jesion wyniosły produkuje trochę manny.

Pospolicie sadzony przy drogach jesion pensylwański Fraxinus /•( nnsylvanica z Ameryki Pn. byl użytkowany prze? Odżibwejów. Jedli mi kambium tego drzewa, gotowane w pasach jak makaron, smakuje mi trochę jak jajka.

JEZIERlZA Naja» (jezierzowate Najadaceae)

L.iściejezierzy morskiej Najas marina występującej w rozproszeniu w wodach całego kraju i wymarłej na Pomoizu jezierzy giętkiej Najas Htmlis są jadalne na surowo. Brak danych c jezierzy mniejszej Najas

fit nor.

JEŹOGŁÓWKA Sparganlum (jeżogłówkowate Spargeniaceae)

Pięć gatunków jeżoglówki występuje u nas w płytkich wodach. N . ij częstsza j est jeżogłówka gałęzi sta S/?argarf«/n erectum (S. ramosum) i pojedynczaS. simplex (S. emersion). Rzadsze sąjeżogłówka pokrewna '■ tmgustifolium (.S', affine), najmniejsza S. minimum i zapoznana S. \ implex.

Jadalne po ugotowaniu są korzenie i nasady łodyg jeżoglówki i .-lęzistej (być może też innych gatunków). Indianie Klamath jedli korzenie i nasady pędów amerykańskeigo gatunku S. eurycarpum.

JEŻYNA I MALINA Rubus {różowate Rosaceae)

W naszym kraju występuje kilkadziesiąt gaturków z tego rodzaju, wszystkie o jadalnych o* ocach.

Klasyfikacja jeżyn jest niezwykle zagmatwana, a rozpoznawanie gatunków, z powodu obecności licznych form pośrednich prawie niemożliwe dla laika. Dla wygody większość gatunków jeżyn grupuje się czasem w gatunek zbiorowy Rubus fruticosus agg. Owoce jeżyn są dosyć smaczne na surowo. Robi się z nich wyśmienite przetwory (konfitury, soki. wina), Podobno jadalne są też korzenie (nie za mtode i nie za stare), po długim gotowaniu. Poszczególne gatunki różnią się trochę smakiem, porą owocowania i siedliskiem w którym występują. Najwcześniej (już w końcu lipca) owocuje jedna z najpospolitszych jeżyn (jedyna oprócz jeżyny popielicy jeżyna występująca w pn.-wsch. Polsce) jeżyna wzniesiona Rubus nessensŁs (R. suberectos). Można spotkać w prześwietleniach borów mieszanych i olszyn, oraz na skrajach lasów. Najpóźniej (wrzesień- październik) owocują drobne płożące gatunki spotykane w lasach bukowych na południu kraju, w tym najczęstsza jeżyna karpackich lasów jeżyna gruczolowata Rubus hirtus. Dosyć smaczne owoce (choć drobne i nieliczne) ma też najpospolitszy w Polsce gatunek, często spotykany nawet w miastach, na torowiskach i przydrożach - jeżyna popielica Rubus caesius. Z stszonych liści jeżyn można parzyć herbatkę. Mtode pędy są jadalne po obraniu na surowo. Cała roślina ma działanie ściągające, jest stosowana m.in. przy biegunkach.

Malina właściwa Rubus idaeus jest jadana przez prawie wszystk ie narody północnej półkuli. Sposób użytkowania jako pokarm pokrywa się całkowicie z jeżynami, chociaż ma trochę szersze zastosowanie medyczne (liście mają dzułanie antyzapalne, stymulujące, ściajjające). Maliny były jedzone powszechnie przez Indian, świeże lub suszone (m.in. Algonkinów i Okanagon-Colville). Cree jedli także obrane łodygi, a Tanana przechowywali owoce zmieszane z tłuszczem lub/i cukrem, Thompson i Irokezi suszyli urobione z nich ciasteczka. Dla Potawatomi i Odżibwejów byl to ulubiony artykuł żywnościowy. Herbatę z liści maliny parzyli Paunisi i Omaha.

Malina moroszka Rubus charnaemorus jest rzadkim gatunkiem występujących u nas na kilkunastu stanowiskach, na torfowiskach na i' lisocy kraju i w Sudetach. Znajduje się pod uch runą Występuje też w Skandynawii, Syberii i w Kanadzie. Jej żółte owoce są słodkie i soczyste, ! .irdzo cenione w Skandynawii i przez E.skimosów; Lapończycy I r/echo wywali ich zimowe zapasy pod śniegiem. Eskimosi i Indianie ■Hi owoce na surowo lub przechowywane w skórach bądź beczkach, .\-sto łączone z tłuszczem foki lub cukrem. "Lody eskimoskie" składały mc z owoców moroszki. oleju loki i przeżutego łoju z karibu. Jadalne są ¡ 'l kwiaty, na surowo. Ze świeżych lub suszonych liści można parzyć herbatkę.

Malina kamionka Rubus saxatilis jest płożącą byliną występującą w lasach mieszanych na niżu. Jej owoce są bardzo kwaśne, zwykle jedzone z cukrem.

Coraz częściej uprawia się różne obce gatunki amerykańskie i i/jatyckie jeżyn i tnalin {Rubus zanthocarpus. R. alleghaniensis, R. ockbumianus, R. odoraius) lub formy mieszańcowe. Wszystkie są ■ndne polecenia jako rośliny jadalne.

JĘCZMIEŃ Hordeum (trawy Poaceae)

Niektóre gatunki jęczmienia np. jęczmień zwyczajny Hordeum \ ulgare i dwurzędowy Hordeum distichon są uprawiane od kilku tysięcy il na kaszę, mąkę do chleba oraz do wyrobu piwa i innych napojów tlkoholowych (np whiskey) Większość gatunków z tego rodzaju pochodzi z krajów suchszych i cieplejszych. Wszystkie gatunki lęczmienia mają dosyć duże ziama i mogą być zbierane na pokarm.

JĘZYCZKA Ligularla (złożone Asteraceae)

Języczka syberyjska Ligularia sibirica występuje na kilku stanowiskach na bagiennych łąkach w pasie wyżyn. Zimjduje.sięjiiiii ichroną. Jej liście są jadalne po ugotowaniu. Brak danych o jadalności iatLinków uprawianych u nas w ogrodach (np. L dentata, L przewalskii).

JODŁA Abies (sosnowate Pinaceae)

Rodzimym gatunkiem jest j odia pospolita Abiesalba. Występuje ona lziko jedynie na południu kraju poniżej linii Zielona Góra-Lódź-Siedlce. Największe jej skupiska znajdują się w górach i na pogórzu. Kilka gatunków z tego rodzaju jest czasem uprawianych

Brak jest danych o użytkowaniu jodły pospolitej jako pokarmu. Jedynie Couplan podaje, że Lapończycy i Skandynawowie robili chleb z kambium tego gatunku Nie występuje on jednak na północy Europy, więc chodzi być może o jakieś inne drzewo iglaste, Kambium (miazgę) jodeł (A amahilis, A. balsamea, A. grandis. A. lasiocarpa) jedli także Indianie (np. Ilaisia i Thompson).

Indianie Micmac przyrządzali napój z kory Abies bal.same a, a Th­ompson parzyli herbatę z gałązek A. grandis.

Indianie Shuswap jedli nasiona A. lasiocarpa. Używali oni żywicę jodły olbrzymiej A grandis jak gumę do żucia, Nitinaht używali do tego jodły A. amahilis, a Czarne Stopy A. lasiocarpa.

Czarne Stopy przyrządzali rodzaj ciaslka (sproszkowane szyszki pozostawione przez wiewiórki zmieszane z tłuszczem z grzbietu i szpikiem kostnym) rozdawanego podczas zebrań i ceremonii zarówno dla poprawienia trawienia jak i jako delikates.

"Balsam kanadyjski" to żywica otrzymywana z jodły balsamicznej lub rzadziej z innych gatunków. Podobny olejek produkowany jest także z jodły syberyjskiej A. sibirica.

Jodła ma właściwości antyseptyczne i wykrztuśne.

Herbata parzona z gałązek t igieł naszej rodzimej jodły pospolitej jestjednym z moich ulubionych napojów. Może być szczególnie cenna w czasie śnieżnej zimy jako jedyna z niewielu dostępnych roślin.

JUDASZOWIEC Cercis (strączkowe Fabaceae)

Bardzo rzadko uprawiane są u nas poniżej opisane dwa gatunki krzewów z tego rodzaju.

Dzieci Czirokezów jadły kwiaty judaszowca kanadyjskiego Cercis canadensis, a Indianie Navaho piekli jego pąki w popiele, ii nasiona gotowali. Francuscy Kanadyjczycy używali kwiatów na sałatki i marynaty.

Niedojrzałe strąki judaszowca południowego Cercis siliąuaslrum używane były przez Greków i Turków do sałatek, kwiaty smażone w cieście, a pąki marynowane w occie.

KACZENIEC Caltha (jaskrowate Ranunculaceae)

Kaczeniec błotny (kniec błotna) Caltha palustris to pospolita roślina ealęj północnej półkuli, rosnąca na mokradłach, nad strumieniami i wilgotnych olszynach.

Liści ;, od lutego do kwietnia, przed zakwitnięciem rośliny jadalne I"o ugotowaniu i odlaniu wody (czynność najlepiej powtórzyć), później trujące. Młode liście i łodygi były powszechnie gotowane i jedzone przez Indian (Abnaki, Eskimosi, Czipewejowie, irokezi, Menominowie, Mohikanie i Odż.ibwejowie), podawane osobno albo z mięsem lub tłuszczem. Podobno Indianie i mieszkańcy Syberii jadali także korzenie gotowane w podobny sposób jak liście. Na południu USA pączki kwiatowe marynowano zamiast kaparów.

Surowe kaczeńce zawierają kilka trujących substancji, m.in. protoanemoninę i saponiny, W młodych liściach ich koncentracja jest niska, a gotowanie powoduje rozkład protoanemoniny. Najlepiej liście gotować dwa razy po pół godziny, za każdym razem zmieniając wodę. Gotujemy aż do ustąpienia gorzkiego smaku.

Oto co pisze o tym gatunku ksiądz Kluk: "Pączki kwiatowe nierozwinione, poki twarde są, marynowane, zastąpić mogą na stoły cudzoziemskie kapary. Głodnych czasów korzenie zażywać się mogą zamiast ogrodowego warzywa."

KALINA Viburnnm (pmewiertniowate Caprifoliaceae)

Pospolicie w naszym kraju , z reguły na miejscach wilgotnych rośnie kalina koralowa Viburnitm upulus. Jej owoce są mało smaczne (smakują ¡;ik żurawina z gorzkim posmakiem), długo pozostają na krzewach (są ledzone przez wygłodniałe ptaki na sainym końcu), ale były czasem używane jako pożywienie, szczególnie w postaci przetworów, także jako suöstytui żurawiny. Lepsze są po ugotowaniu. Słynny amerykański pisarz XIX-wieczny, Thoreau, jadał ją z cukrem a w Norwegii i Szwecji słodzono ją miodem. Jej owoce były używane także przez Indian, np. Czipewejów i Irokezów (występuje również w Ameryce). Jedzono jena surowo, dodawano do sosów lub suszono w postaci grudek. Kora kaliny koralowej ma silne działań le przeciwskurczowe, szczególnie na macicę.

Czasami można też u nas znaleźć zdziczałą z parków kalinę hordowinę, występującą dziko już zaraz za południowymi granicami

Polski, na glebach wapiennych. Jej owoce są także malo smaczne, jedzone raczej w ostateczności.

KAPUSTA Brassica (krzyżowe Brassicaceae)

Rodzaj zawiera jedynie gatunki u praw jane powszechnie jako warzywa, np. rzepak Brassica napus (należy tu też karpiel) i kapusta warzywna Brassica oleráceo, z takimi odmianami jak kapusta głowiasta, brukselka, kalarepa, kalafior, brokuły, jarmuż Fotma dzika ostatniego gatunku występuje w tu ropie, na niektórych brzegach mórz.

KARAGANA Caragana (strączkowe Fabaceae)

Karagana syberyjska Caragana arborescens pochodzi z centralnej Azji. Dobrze rośnie na suchych piaszczystych glebach, na których jest chętnie uprawiana w naszym kraju, często w formie żywopłotów.

Karagana, krzewiasta krewniaczka grochu i fasoli, jest być może jedną z pokarmowych roślin przyszłości, ponieważ ma jadalne po ugotowaniu, pożywne nasiona (36% białka, 12% tłuszczu), ajest łatwym w uprawie krzewem mogącym rosnąć na wyjątków o jałowych, suchych siedliskach borów sosnowych. Jadalne sąlakże gotowane zielone strąki. Oto co pisze o tym gatunku ksiądz Kluk (jako "grochowe drzewo"): "Ziarna nasienne nie tylko mielone zażywać się mogą do ciasta, ale i całe miękko się gotuią, i iako groch pożywieniem być mogą."

KARBIENIEC Lycopts (wargowe Lamiaceae)

Na miejscach wilgotnych, najczęściej w olszynach, występuje karbieniec pospolity Lycopus europaeus. Jego korzenie były jedzone w dawnych czasach w Chinach, jako pożywienie głodowe, surowe lub gotowane. Korzenie L as per i uniflorus jedli Indianie, a /., łucidus mieszkańcy Dalekiego Wschodu.

KASZTAN Castanea (bukowate Fagaceae)

W naszym kraju kasztan jadalny Casta rwa sativa, to drzewo rzadko spotykane w parkach, głównie na zachodzie kraju. Często cierpi od mrozów i czasami wydaje jedynie puste owoce. Pospolity w pd. Europy i pd-zach, Azji.

Kasztan jadalny stanowił podstawę pożywienia wieśniaków wielu rejonów Hiszpanii, Francji i Włoch, będącą dla nich głównym źródłem ^robi. Jedzono je pieczone lub wyrabiano mąkę z której wypiekano lileb lub ciastka. We Francji jedzony obecnie głównie jako słodycze inarronsglacćs"i <rem kasztanowy.

Pokrewne gatunki były używane w Ameryce i Azji, np. Czirokezi i Irokezi mielili kasztany Casuinca dentata do wyrobu chleba lub gotowali ubijali na pastę,jedząc osobno albo z innymi produktami, używali też tlej u z kasztanów.

Kasztany zwierają dużo skrobi (25%) i innych cukrów {15%), a mało >tałka (3%) i tłuszczu (3%). Mają też dużo witaminy B1, B2 i C.

KASZTANOWIEC Aesculus (kasztanowcowate Aesculaceae)

Najczęściej spotykanym gatunkiem jest kasztanowiec biały Aesculus 'lippocastanum. Drzewo to bardzo wrosło w krajobraz Polski, można e znaleźć w każdym parku, nie jest jednak rodzime - pochodzi z gór Mbanii i Grecji.

Owoce kasztanowca wyglądają apetycznie, ale są bez przygotowania rujące. Zawierają bardzo dużo saponin (aż 8-26%), substancji powodujących niszczenie (hemolizę) czerwonych ciałek krwi. Saponiny nożna usunąć prz:z gotowanie połączone z wypłukiwaniem. Trzy jatunki kasztanowca, azjatycki A, indica i amerykańskie A. caJifornica ■1. parviflora były jedzone po przygotowaniu przez tubylców.

Oto jak wykorzystywali owoce Aesculus califomica Indianie Pomo. iotowane orzechy jedzone z pieczonymi wodorostami, mięsem i mocami morza. Orzechy kładziono wpierw do gorącej wody, żeby loluźnić lupę. Po usunięciu łupy jądro wrzucar o z powrotem do gotującej <"ody dopóki nie były miękkie jak ziemniaki. Potem mielono je w imżdzierzu i ługowano. Istniała też druga, starsza metoda. Orzechy ibierano pieczono w popicie do miękkości. Potem je tłuczono ¡kładziono w zagłębieniu z piasku przy strumieniu. Przez pięć godzin tą kaszę ługowano wodą ze strumienia. Po ustąpieniu goryczki były gotowe do jedzenia bez gotowania.

Inna metoda przyrządzania owoców kasztanowca polega na ■iilkakrolnym gotowaniu pokawałkowanych kasztanów i wymianie wody rd każdym razem. W ten sposób usuwamy trującą substancję, ale także A iele wartościowych związków, pozostawiając głównie skrobię, która >tanowit może podstawę do dań z innymi produktami.

O preparowaniu owoców kasztanowca pisze też ksiądz Kluk: "Czasu dro gości można z nich mieć chleb smaczny, dobry i zdrowy, pod hi g przepisu P, Kurella, któremu z tey mąki biszkokty się nawet udawały. Na to przerzyna się w kilku mieyscach brunatna łupina kasztanów, kładą się w beczkę warstwami, przesypując niegaszonym wapnem: nalewa się wody, i mokną 24. godzin. Zlawszy tę wodę, nalewa się czysta, co dzień odmieniając, aż się wapno wypłocze. Obłupują się, i ieszcze w czystey wodzie moczą 24. godzin : potem tłuką się,: w wodzie pławią, w ktorey mąka osiadła wysusza się.'1

Surowe kasztany były używane przez Indian Costanoan jako trucizna na ryby. Ryby charakteryzują się bowiem niezwykłą wrażliwością na obecność saponin, śmiertelne są dla nich nawet niewielkie ich ilości, nieszkodliwe dla człowieka.

Kasztanowiec ma pobudzające działanie na krążenie. Jest stosowany w nieżytach przewodu pokarmowego, przy krwawieniach jelitowych i w wielu innych zaburzeniach układu krążenia i układu pokarmowego.

KĄKOL Agrostemma (gożdzikowate Caryophyllaceae)

Kąkol polny Agrostemma githago jest coraz rzadszym u nas chwastem zbożowym. Dawniej był pospolity i zwalczany, dziś prawie wymarł. Dawniej jego wielkie czarne (w środku białe) nasiona zanieczyszczały mąkę, jako że są lekko trujące. Jednak w Rosji, a szczególnie na Syberii z nasion kąkolu pędzono wódkę. Jeszcze w roku 1911 wielkie obszary ziemi zasiewano kąkolem w okolicach Czeljabińska. Po prostu był to plon, który najlepiej się lam udawał. Liście kąkolu były okazjonalnie jedzone, najlepiej je ugotować, gdyż zawiera ją saponiny.

KIELICHOWIEC Calycanthus (kielichowcowate Calycanthaceae)


Kielichowiec wonny Calycanthus floridus to krzew pochodzący z Ameryki Pn,, czasem uprawiany w ogrodach. W Ameryce kora tego gatunku i innych amerykańskich gatunków kielichowca była używana zamiast cynamonu jest niezwykle aromatyczna. Brak jednak doniesień o dodawaniu go do pokarmu przez Indian, którzy stosowali go jedynie juko lekarstwo, należy więc zachować pewną ostrożność (zawiera alka­loid hamujący akcję serca!).

KIELISZNIK Calystegia {powojowate Convolvulaceae)

Kieli iznik zarostowy Calystegia septum występuje pospolicie nad r /ekami. na siedliskach ruderalnych. Jego łodygi jedzone były w Indiach, i gotowane korzenie w Chinach. Łodygi należy podobno opłukać przed gotowaniem. Mają słodki, przyjemny smak. W pd. Anglii marynowano lelikatne pędy zachodnioeuropejskiego nadmorskiego Calystegia soldanella. Można je także gotować, mają takie same właściwości jak poprzedni gatunek. Uwaga, oba gatunki mogą spowodować rozwolnienie.

KUNOPODIUM Clinopodium (wargowe Lamiaceae)

Klinopodium pospolite (czyścica storzyszek) Clinopodium vulgare (Calamintha vulgaris) występuje w całym kraju na suchych skrajach tsów. Ma aromatyczne jadalne liście. Można ich używać jako dodatku iio potraw na surowo lub gotowane. Zapach nieco zbliżony do oregano lab mięty, ale niezbyt silny i mniej przyjemny.

KLON Acer (klonowate Aceraceae)

W Polsce spotykamy trzy rodzime gatunki, klon pospolity Acer fhitanoides, jawor A pseudoplatanus i klon polny (paklon) A. umpestre. Blisko granic Polski, już na Słowacji i Ukrainie występuje klon tatarski A. tataricum. Ponadto uprawianych jest coraz więcej i jtunków klonów z Azji i Ameryki. Niektóre z nich dziczeją, rozsiewają sur na obrzeżach lasów, torach kolejowych, w dolinach rzek. Szczególnie rozprzestrzenił się u nas klon jesionolistny A. negundo. Co ciekawe słynny kanadyjski klon cukrowy jest spotykany w naszym kraju bardzo i / idko, rośnie wolno i jest tak podobny do klonu pospolitego, że nikt nie myślał o jego upowszechnieniu.

Podstawowym produktem otrzymywanym z klon jest słodki sok z pnia, przetwarzany potem na syrop lub cukier. Sok ten można otrzymać tylko na przedwiośniu, zwykle w marcu, rzadziej w kwietniu lub lutym. Sok klonów zawieia więcej cukru niż innych drzew, nie jest też gorzki. Przy formowaniu soku bardzo ważna jest pogoda. Najlepszej jakości produkt tworzy się podczas ciepłych i słonecznych dni przedzielonych bardzo zimnymi nocami. W Ameryce taką pogodę mają właśnie główne zagłębia klonowe wschodnia Kanada i Nowa Anglia. Najczęściej używanym gatunkiem jest klon cukrowy A. saccharum. któiego sok zawiera zwykle 2-3 % cukru (głównie sacharozy). Jedno drzewo daje ponad 2 kg cukru (rekordowo 16 kg). Inne gatunki klonu, w tym nasze krajowe klony, mają sok o połowę mniej słodki. Wyjątkiem jest tu (tylko wg niektórych źródeł) klon jesionolistny Acer negunda,którego sok jest jeszcze słodszy od klonu cukrowego i daje bielszy cukier.

Sok i syrop klonowy był jednym podstawowych pokarmów Indian, szczególnie w strefie lasów wschodniego wybrzeża. Używali go jako dodatku do prawie wszystkich produktów, tak jak Chińczycy powszechnie używają sosu sojowego, a my soli, O lasy klonowe plemiona toczyły wojny. Na czas zbioru soku wszyscy przenosili się w te miejsca. Okres zbioru soku jest bowiem bardzo krótki (nie więcej niż miesiąc). Sok zbierano robiąc odpowiednie nacięcia na drzewie i podstawiając naczynia uszyte z kory brzozowej, zszyte gotowanym łykiem lipowym lub rdzeniową częścią korzenia sosny Banksa, uszczelnione żywicą. Sok spływał do nich rureczkami zrobionymi z patyczków z wydrążonym rdzeniem np. z sumaków. W naszych warunkach świetnie zdają egzamin przepołowione gałązki bzu czarnego Zebrany sok gotowano wrzucając do naczyń rozżarzone kamienie. Inną metodą było pozostawianie soku, aby zamarzł w nocy Woca oddzielała się od cukru (pozostającego na dnie), tak więc wierzchnia warstwę lodu wyizucano. Niestety powyżej pewnego stężenia syrop nie zamarzał i trzeba było go odparowywać. Obecnie na skalę przemysłową pozyskuje się sok klonowy wbijając do drzew metalowe rurki o średnicy ok. I cm i długości ok. !0cm. Wbija się je w drzewo na głębokość paru centymetrów, pod kątem ok. 20 stopni, z zewnętrzną częścią skierowaną w górę. Na rurkach zawiesza się małe wiadereczka.

Częściowo odparowany sok fermentuje w przyjemny napój wyskokowy (pity przez Irokezów), który szybko zamienia się w ocet. Odżibwejowie i fota watom i używali tego octu wraz ze słodkim syropem do przyprawiania mięsa na słodko-kwaśno.

Oprócz wyżej wymienionego klonu cukrowego i jesionolistnego, rzadziej używano także soku takich gatunków jak Acer circinatum, A, giabrum. A. grandidentatum. A. nig rum. A. pensylvanicum. A. rubrum, A. saccharinum, Odżibwe owie mieszali ze sobą sok klonu cukrowego.

lesionohslnego i brzóz. Irokezt na swoich ceremoniach podawali napój przyrządzony z. syropu klonu srebrzystego A saccharinum zmieszany / jeżynami i wodą. Czejem przyrządzali wysoce cenione słodycze z soku l. negutido i skrawków skór zwierzęcych.

Kambium A. rubrum, saccharum i saccharinum suszono i mielono r a mąkę do chleba, natomiast Apacze gotowali kambium Acernegundu o opoki rie wykrystalizował się z niego cukier.

Młode liście klonów są smaczne i bogate w cukier

Czarne Stopy używali suszonych pokruszonych liści,4. glab rum jako przyprawy do przechowywania mięsa.

Klon używany był na trochę mniejszą skalę w Huropie i Azji. Cukier / .ioku klonu pospolitego Acerplatanoides otrzymywano w Norwegu, Szwecji i na Litwie. W Anglii dzieci ssały skrzydełka niedojrzałych nasion jaworu Acer pseudoplatanus, aby wycisnąć słodką zawartość, leszcze zielone nasiona (skrzydlaki) można marynować (choć zwykle są gorzkie). Katmucy gotowali w wodzie nasiona klonu tatarskiego A. Uttaricum (po usunięciu skrzydełek), a potem używali je do jedzenia po zmieszaniu z mlekiem i masłem.

Radzę szczególnie zwrócić uwagę na klon jesionolistny. Gatunek ten n'st w cenlralnej Polsce uzawany za chwast, a przecież potencjalnie to najbogatsze źródło cukru w Polsce po buraku cukrowym! Może być '. żnym gatunkim dla kogoś kto chi cal by odży^aiać się dzikimi roślinami ir/ez cały rok i jest w stanie zebrać na przedwiośniu odpowiednią ilość syropu. Uwaga! Należy pamiętać że drzewo z pełnym nacięciem dookoła i ego pnia umrze. ¡Ściągając sok należy wykonać tylko JEDNO nacięcie kształcie litery "V", nie szersze niż 20 cm. Pamiętajmy, że po nacięciu ■■ 'k może płynąć z drzewa jeszcze przez parę tygodni!

KLĘK Gymnoclćidus (strączkowe Fabaceae)

Kłęk amerykański Gymnocladus ¿/lOiCMtfjest drzewem pochodzącym - Ameryki Pn., czasem uprawiany w naszych parkach. Jego nasiona były pieczone jak kasztany przez Meskwaki i Paunisów.

KLOBUCZKA Torilis (baldaszkowate Apiaceae)

Kłobuczka japoiiska Torilis japonica występuje u nas pospolicie w u osiach i naprzydrożach. Jej liście są jadalne po ugotowaniu, a korzeń może być jedzony nawet na surowo, po obraniu,

KŁOĆ Cladium (turzycowate Cyperaceae)

Kłoć wiechowata Cladium mariscus występuje dosyć rzadko na brzegach wód i na torfowiskach węglanowych rozproszona na niżu i Lubelszczyźnie. Jej młode pędy są podobno jadalne.

KŁOKOCZKA Stapliylea (kłokoczkowate Staphyleaceae)

Kłokoczka południowa Staphylea pinnata występuje u nas bardzo rzadko w południowej Polsce (głównie we wschodniej części Pogórza Karpackiego), w lasach i zaroślach, na glebach bogatych w węglan wapnia. Znajdu je się pod ochroną. Orzeszki tego krzewu, bogate w olej, były jedzone w Niemczech przez dzieci (smakująjak pistacje), pokrewny ratunek Stapliylea tripholia z Ameryki Pn. był także czasem jadany przez Indian. Liście kłokoczki występującej w pn-wsch. Azji były liodobno jadane po ugotowaniu.

KMINEK Carum (baldaszkowate Apiaceae)

Kminek zwyczajny Carum cani jest pospolitą rośliną dwuletnią pastwisk, łąk i przydroży. Jego dojrzałe nasiona są jedną z tradycyjnych polskich przypraw, dodawane do chleba, bigosu i sera. Niemcy robią z nich nalewkę (kuemmcl).

W innych krajach północnej Europy jedzono także gotowane korzenie wdzo smaczne, o smaku zbliżonym do marchwi) i liście. Ciekawą irzyprawę stanowią także zielone nasiona (smakują inaczej niż dojrzałe). Korzenie należy wykopywać przed kwitnieniem rośliny, potem tracą ^iirtości odżywcze.

KNIEĆ zobacz KAC ŻENIEC

KOCIMJĘTKA Nepeta (wargowe Lamićiceae)

Na miejscach rudenilnych i przydrożach występuje, niezbyt licznie, w całej Polsce kociniiętka właściwa Nepeta catańa. Rzadko na południu, ta suchych zboczach spotkać też można kocimiętkę nagą Nepeta punnonica.

Zapach kocimiętki właściwej, podobnie jak kozłka, przyciąga koty. iście tej rośliny używane były czasem w Angin do przyprawiania sosów. 1 »dżihwejowie parzyli z nich herbatę.

KOKORYCZ Corydalis (dymnicowate Furmariaceae)

W naszych lasach występuje kilka gatunków kokoryczy. Na zachodzie kraju najczęstsza jest kokorycz pusta Corydalis cuva o dużycti, pustych w środku bulwach do kilkunastu cm średnicy, a na wschodzie kokorycz pełna Corydalis solida o małych ale pełnych bulwkach, do 1 cm średnicy, W zach, Polsce występuje jeszcze kokorycz wątła Corydalis intermedia (C. fabacea) oraz bardzo rzadka kokorycz drobna Corydalis pumila, natomiast w Karpatach też bardzo rzadka kokorycz żółtawa Corydalis capi 10 i des. Na murach można też spotkać zdzizałą z ogrodów kokorycz żółtą Corydalis lutea.

Bogate w skrobię bulwy kokoryczy pełnej były gotowane w dużych ilościach przez Tatarów Kałmuckich. Trzeba jednak być ostre żnym z tą rośliną Jest ogólnie uznawana za trującą! Na pewno wymaga długiego gotowania, po godzinie gotowania bulwy są wciąż piekące i niesmaczne. Była ona używana od ponad tysiąca lat w medycynie chińskiej. Używana jest szczególnie jako roślina uspokajająca, stymulująca lub lągodzące ból (boiesne miesiączki, bolesne rany, lumbago), obniża ciśnienie i ma właściwości halucynogenne. Brak danych c innych wymienionych gatunkach. Kokorycz pełna kwitnie tylko kilka dni, zwykle pod koniec marca, liście rozwijają się tylko wiosną, bulwy najlepiej pozyskiwać pod koniec maja kiedy żółkną jej liście. Wcześniej bulwki będą mniej wartościowe, później be_dą niezykle trudne do znalezienia w ziemi. Kokorycz należy do wotnorosnących gatunków leśnych i powinniśmy zwrócić szczególną uwagę, aby nie wyniszczyć jej stanowisk

KOKORYCZKA Polytfonatum (liliowate Liliaceae)

Kokoryczka wielokwiatowa Polygonatum multiflorum występuje dosyć często w lasach liściastych. Korzeń i młode pędy są jadalne, muszą być jednak ugotowane, zawierają bowiem saponiny i kryształy szczawianu wapnia.Korzeń macerowany przezjakiś czas w wodzie daje substancję pełną skrobi. Był on używany we Francji jako pożywienie głodowe. W Turcji ceniono gotowane młode pedy. Indianie (np. Czirokezi) jedli blisko spokrewniony gatunek Polygonatum biflorum czasem Iraktowany jedynie jako podgatunek kokoryczki wielokwiatowej. Suszone korzenie ubijane były w rodzaj mąki używanej dc wyrobu chleba. Młode pędy gotowano albo podgotowywane płukano i smażono.

Lście i łodygi miuszano w sałatce z fasolą i Ligusticum canadense. Korzenie jedzono szczególnie zimą. Gatunek podobno używany także we wsch. Azji.

Podobne właściwości i zastosowanie mają dwa pozostałe gatunki potykane w naszych lasach - kokoryczka wonna Polygonatum mloratum, jadana we wsch. Azji, oraz przypuszczalnie kokoryczka okółkowa P. verticillaium. W Japonii była (a może nadal jest jedzona) ¡'•dygonatum japonicum ("amatokoro").

Kokoryczki były od wieków używane jako rośliny lekarskie. Mają to in. działanie ściągające i wymiotne. Powinny być stosowane jedynie ¡úzezprofesjonalnych zielarzy.

KOLCOWÓJ Lycium (psiankowate Solanaceae)

Kolcowój szkarłatny Lycium barbarum (i. halimifolium) pochodzi . Chin. Występuje często zdziczały na nieużytkach, np. torowiskach kolejowych. Wytwarza jadalne owoce o ciekawym smaku. Należy je jeść tylko kiedy są dojrzałe (niedojrzałe mogą być toksyczne - jak u wielu innych psiankowatych). Młode pędy jadalne po krótkim gotowaniu.

KOMOSA Chenopodium (komosowate Chenopodiaceae)

Większość gatunków komos była wykorz ystywanajako pożywienie przez wiele ludów Eurazji i Ameryki. Są to rośliny występujące na miejscach ruderalnych: przychaciach, śmietniskach, przydrożach oraz lako chwasty upraw okopowych np. ziemniaków. Mają jadalne liście, młode także na surowo, starsze liście muszą być gotowane (raz lub dwa lazy), a woda odla:na. Jadalne są także nasiona, które były mielone na mąkę. Nasiona zawierają saponiny (jak fasola), dlatego powinny być przed użyciem namoczone przez noc, a potem dobrze przepłukane. Zawierają49% węglowodanów i 16% białka.

Najpospolitszy™ i najczęściej używanym gatunkiem jest komosa biała (lebioda) Chenopodium album. Od czasów prehistorycznych do XVIII u. była ona uprawiana jako warzywo w Europie, wciąż jedzona jest w Japonii. W czasie I i ił wójny światowej była najczęściej wykorzystywaną c/iką rośliną będącą substytutem warzyw. Jeden z najpowszechniej i żytkowanych przez Indian gatunków roślin. Jadało ją przynajmniej 30 szczepów Indian i Eskimosów (np. Irokezi. Thompson, Dakota, Na- vaho, Apacze). Młode rośliny były najczęściej jedzone gotowane jak szpinak, rzadziej na surowo. Navaho, Paiute i Indianie z Montany jedli też zmielone nasiona. W podobny sposób użytkowano jeszcze kilkanaście innych amerykańskich gatunków z rodzaju Chenopodium. Bardzo pożywna, bogata w witaminy A, B1, B2 i C oraz w mikroelementy. Na glebach zatrutych dużymi dawkami nawozów sztucznych może kumulować trujące substancje azotowe

Innym pospolicie użytkowanym gatunkiem, głownie dla liści, była w Europie komosa strzałkowata Chenopodium bonus-henricus, u nas spotykana głównie na zachodzie kraju. Używano jej podobnie jak komosy białej oraz jedzono obrane młode pędy, jak szparagi, odkopywane razem z częścią znajdującą się tuż pod ziemią.

Wszystkie gatunki komosy sąjadalite. Należy jednak kierować się zmysłem smaku. Niektóre gatunki mogą być bardziej aromatyczne i zjedzenie większych ilości może być niezdrowe (ale też i niemożliwe), chodzi szczególnie o komosę mierzi iwą Chenopodium vulvaria O nieprzyjemnym zapachu.

Pamiętać należy, że do rodzaju tego należy Chenopodium quinoa, gatunek amerykański, którego nasiona sprzedawane w sklepach ze zdrową żywnością, gdy tymczasem jego bliski krewniak-komosa biała -jest bezlitośnie tępionym chwastem!

KONICZYNA Trifolium (strączkowe Fabaceae)

Choć dwadzieścia kilka gatunków koniczyny występuje w Polsce i są to rośliny cieszące się .iznaniem typowych roślinożerców rip. krów, to mało jest danych o jedzeniu koniczyny przez człowieka. Niektóre gatunki zawierać mogą szkodliwe glikozydy, zwykle w niewielkich ilościach. Zjedzenie więc kilku liści koniczyny nikomu nie zaszkodzi, ale chyba nikt nie będzie miał ochoty na więcej. Z drugiej strony wiadomo, że Indianie Potawatomi na początku wiosny jedli wielkie ilości liści koniczyny, jako rodzaj odreagowania na monotonię zimowej diet).' Pierwotni mieszkańcy Ameryki jedli kilka gatunków koniczyny, najczęściej Trifolium wormskioldii.

W Europie koniczyna była jedzona głównie w okresie głodu. W Irlandii sproszkowane kwiaty dwóch najpopularniejszych gatunków koniczyny łąkowej Trifolium pralense i białej T. repens, były suszone i po sproszkowaniu dodawane do chleba. Jadalne są jeszcze młode liście (przed rozwojem kwiatów) i gotowane korzenie. Z kwiatostanów można parzyć smaczną herbatkę. Nasiona różnych gatunków koniczyny mogą być jedzone po skiełkowaniu w sałatkach jak lucerna, czy soja lub suszone i mielone na mąkę Ich ręczny zbiór jest jednak bardzo żmudny. Oprócz dwóch wyżej wymienionych gatunków zanotowano użycie kwiatów i nasion koniczyny szwedzkiej (białoróżowej) Trifolium hyhridum i krwistoczerwonej (Inkarnatki) T. incarnaium. W niektórych rejonach Eurazji jadano też surowe lub gotowane liście koniczyny łubinowa tej Trifolium lupinaster, gatunku u nas rosnącego tylko w widnych lasach pn.-wsch. i środkowej Polski, rozprzestrzenionego szerzej m.in. w Rosji i na Syberii.

KONIOPŁOCH Silaum (baldaszkowate Apiaceae)

Koniopłoch łąkowy Silaum silaus (Silausfiavescens) występuje na wilgotnych łąkach na zachodzie Polski. Liście, o kwaśnym smaku, mogą być gotowane jak szpinak.

KONOPIE Cannabis (konopiowate Cannabaceae)

Konopie siewne Cannabis sativa były od wieków uprawiane w Polsce jako roślina jadalna, o lej o-1 włóknodajna. Roślina ma także właściwości narkotyczne. Jej działanie jest jednak łagodne, a szkodliwość dużo niższa od alkoholu. Niestety wciąż także w naszym kraju istnieje prawny zakaz jej uprawy i zażywania, obłożony licznymi sankcjami. Jest to jeden z przejawów głupoty, złej woli i nietolerancji władz i części społeczeństwa. Roślina stanowiłaby konkurencję dla lobby alkohol o wo-ty ton ¡owego monopolu będącego złotą żyłą dla naszego rządu.

Konopie występują dziko w pd. Rosji i Syberii oraz w Azji Centralnej i Południowej. W Polsce spotyka się je zdziczałe na siedliskach ruderalnych.

Smażone pędy konopii były bardzo pop u Ir, mym pożywieniem w Rosji i Polsce, jedzonym zarówno przez chłopów, jak i możnych. W roku 1500 wjednej kuchni klasztornej Zakonu Krzyżackiego zużyto ponad dwie tony konopii. Nad Wołgą w okresie postu jadano olej z nasion konopii. Nasiona są jadalne na surowo i gotowane (są bardzo pożywne), ale trudno oddzielić je od łupin. Wytłaczano z nich dawniej olej, o którym lak pisze ksiądz Kluk: "Podług doświadczeń w małey części czynionych, cztery funty nasienia daią 12. łótów oleiu. Oley ten iest zielony. (...) Prócz skutków odiniękc zaiących pospolitych mnym oleiom, ma ieszcze moc bole uśmierzającą. Nasienie iest ulubione rożnemu ptactwu, i wzbudza ich do parzenia się; stąd kury tym nasieniem żywione, laia obficie niosą."

Konopie mają także znaczenie w ziołolecznictwie, jako roślina uspokajająca i uśmierzająca ból, a także stosowana przy chorobach układu oddechowego.

KONWALIA Convallaría (liliowate Liliaceae)

Konwalia majowa Convallaria majalis występuje w lasach prawie całej Polski. Jest gatunkiem trującym, zawierającym glikozydy, o działaniu podobnym do naparstnicy (używana do leczenia chorób serca). Podobno jednak można robić wino z rodzynek aromatyzowane kwiatami konwalii. Trzeba jednak zachować cużą ostrożność przy eksperymentowaniu z tym trunkiem!

KONWALIJKA Maianthemum (liliowate Liltaceae)

Konwalijka dwulistna Maianthemum bifoiium jest pospolitą rośliną naszych lasów. Jesi: uznawana za roślinę trującą, zawiera saponiny i glikozydy nasercowe. Indianie Potawatomi jedli jagody pokrewnej tfaianttwmum rancíense, ale nie jest znana receptura usuwania z nich trujących substancji.

KONYZA Conyza (złożone Asteraceae)

Konyza kanadyjska (Przymiotno kanadyjskie) Conyza canadensis ' Erigeton canadensis) jest przybyszem z Ameryki, obecnie pospolitym chwastem polnym w całym kraju Indianie Miwok jedli surowe sproszkowane lifcie i wierzchołki pędów, które smakują jak cebula. I'odobno jadalne są leż gotowane młode liście.

KOPER Anethum (baldaszkowate Apiaceae)

Koper ogrodowy Anethum graveolens poc hodzi prawdopodobnie Z pd-zach. Azji. W Europie hodowany od starożytności. W Polsce uprawiany powszechnie jako roślina ogrodowa, przejściowo dziczeje na przychaciach.

Liście i kwiaty kopru są wspaniałą przyprawą do zup, sosów, ziemniaków. Liście tracą całkowicie smak po ugotowaniu, dlatego należy je dodawać do potraw przed podaniem. Nasiona mają jeszcze silniejszy aromat i służą głównie jako przyprawa do octu i kiszenia ogórków.

Koper jest stosowany w ziołolecznictwie przede wszystkim przy niestrawnościach, szczególnie wzdęciach, także u małych dzieci.

KOPER WŁOSKI ->FENKUŁ

KOPYTNIK Asarum (kokomakcwate Aristolochiacoae)

Kopytnik pospolity występuje w prawie całej .Polski, za wyjątkiem Pomorza Zachodniego, w lasach liściastych. Znajduje się pod częściową ochroną.

Brak jest danych o używaniu kopytnika jako roślmy jadalnej. Natomiast kopytmk kanadyjski Asarum candense, aromatem przypominający imbir (angielska nazwa wild ginger, znaczy "dziki imbir"), był często używany przez Indian. Czipewejowie dodawali jego korzenie do wszystkich gotowanych potraw. Meskwaki, Odżibwejowie i Potawatomi stosowali go jako przyprawę do mięs, szczególnie ryb z terenów mulistych (np. sumów). Zaznaczyć należy, że Odżibwejowie wpierw gotowali je w wodzie z popiołem. Można przypuszczać, że nasz kopytnik może być używany w podobny sposób. Ja kilkakrotnie dodawałem jego łodygi i korzenie do różnych potraw (około 10 cm segement na garnek jedzenia) i bardzo lubię jego aromat. Nie odczułem po tym żadnego pogorszenia samopoczucia. Nie należy jednak spożywać jego nadmiernych ilości, bo jest to roślina lecznic ;:a o silnym działaniu jako środek wykrztuśny, a większych dawkach powodujący wymioty.

KOSACIEC Iris (kosaćcowate Iridaceae)

Na bagnistych łąkach, torfowiskach, w rowach i olszynach rośnie pospolicie kosaciec żółty Iris pseudoacorus, a rzadko na łąkach zmienno wilgotnych na niżu rośnie kosaciec syberyjski Iris sibirica (powszechnie uprawiany w ogrodach). W pasie wyżyn, na murawach nawapiennych na kilku stanowiskach rośnie kosaciec bezlistny Iris aphylla. Ponadto liczne gatunki kosaćców i ich mieszańce są uprawiane w ogrodach. Kosaciec syberyjski i bezlistny znajdują się poduchnnią.

W stanie surowym Większość kosaćców jest trująca. Dlatego należy

zachować ostrożność przy eksperymentowaniu z nimi.

W Chinach i Japonii z kłączy kosaćca syberyjskiego pozyskuje się jadalną skrobię. Nie dotarłem jednak do opisu ich przygotowania, W Japonii je się też kłącza innych gatunków kosaćców (/. ensata, I. /aponica, i. setosa i l. tectorum).

Nasiona kosaćca żółtego i kilku innych gatunków, po uprażeniu były używane do parzenia napoju podobnego do kawy.

Iris cristata rośnie w górach Virginii w Ameryce Pn. i dalej na pd. Jego korzeń, gdy się go żuje jest wpierw przyjemny w smaku i słodki, ale po kilku minutach jest bardziej piekący niż chilli. Myśliwi Virginii używali go często, aby zmniejszyć uczucie pragnienia.

KOSTRZEWA Festuca {trawy Poaceae)

Nasiona kostrzew, jak większości traw, są jadalne, ale bardzo trudno lest uzbierać ich większą ilość.

KOŚCIENiCA Myosoton (goździkowate Caryophyllaceae)

Kościenica wodna Myosoton (Maiachium) aquaticum występuje w wilgotnych zaroślach i na brzegach wód. Młode liście były jedzone jako pożywienie głodowe.

KOŚLACZEK Anacamptis (storczykowate Orchidaceae)

Prawdopodobnie wymarły już u nas koślaczek stożkowaty Anacamptis pyramidalis, dawniej spotykany na łąkach i murawach, ma liogate w skrobię jadalne kłącza, z których można robić salep (jak korczyk i") kukułka). Oczywiście informację o jadalności tego gatunku podaję dla porządk j, a nie po to aby wykopywać chronione (i wymarłe) rośliny.

KOTEWKA Trapa {kotewkowate Trapaceae)

Kotewka orzech wodny Trapa natans jest rzadkim, ginącym Liatunkiem występującym w starorzeczach i stawach na nielicznych stanowiskach na południu kraju. Znajduje się pod ochroną. Roślina ta wytwarza jadalne orzechy, bogate w skrobię, które stanowiły ważny element pożywienia wielu prehistorycznych społeczeństw Europy. 1 rakowie piekli z orzechów kotewki chleb, jadana jest też we Włoszech,

Japonii i Chinach. Znane są też inne gatunki Trapu incisa (używana przez Ajnów i Japończykow), T. cochinensis (jadana przez Chińczykow i i T. bispinosa (ze strefy gorącej Starego Świata). Ten ostatni gatunek rośnie licznie w jeziorach Kaszmiru, zbierana sieciami dawała 10 min funtów orzechów, które stanowiły pożywienie d la 30 tysiący ludzi przez 5 miesięcy w roku, jedzona na surowo, gotowana lab w formie mąki.

KOZIBRÓD Tragopogon (złożone Asteraceae)

Kozibródporośliśmy (salsefia) Tragopogonporrijblius z pd. Europy jest uprawiany w niektórych krajach jako warzywo. Ma jadalne korzenie (zhjerane w jesieni lub wiosną), młode pędy i kwiaty, wszystkie na surowo l gotowane. Można także jeść jego skiełkowane nasiona. Indianie żuli i jedli sok mleczny wydzielający się ze złamanych pędów kozibrodu. Korzeń salsefii ma działanie oczyszczające i dobroczynny wpływ na wątrobę, jest stosowany przy żółtaczce i chorobach woreczka żółciowego.

Pospolity u nas na suchych łąkach i przydrożach kozi bród łąkowy Tragopogon pratensis byl jeszcze w XV|] w. uprawiany w ogrodach Anglii, później ustąpił śródziemnomorskiemu gatunkowi, salsefii. Byl °n użytkowany w ten sam sposób. Jesl on moim zdaniem pierwszorzędnym warzywem o łagodnym smaku. Oto co pisze o tym gatunku ksiądz Kluk: "Jest zdrowym pożywieniem dla ludzi. (...) Korzenie mogą się zażywać do sałat, albo gotować iak warzywo, lub do sztuki mięsa. (...) Korzenie tak są świniom ulubione, że dla nich łąki psuią." W naszym kraju występują jeszcze inne gatunki kozibrodu, najpewniej też jadalne. Są to kozibród wschodni Tragopogon orientalis (zwykle traktowany jako podgatunek kozibrodu łąkowego), wielki T. dubius(T. maior)- na suchych miejscach na niżu, i pajęczynowaty T. floccosus (T. heterospermus) na piaskach w okolicach Torunia.

KOZIERADKA Trigonella (strączkowe Fabaceae)

Dwa gatunki, znane jako rośliny przyprawowe, są u nas bardzo r/adko uprawiane.

Kozieradka błękitna Trigonella caerulea służyła w Szwecji do aromatyzowania niektórych serów, sproszkowane suchc kwiaty były urabiane w pastę razem ze skrzepem białkowym. Suszone liście i kwiaty 'ego gatunku oraz kozieradki pospolitej Trigonella foenicum-graecum są ponadto używane w niektórych krajach jako przyprawa do chleba, zup, dań ziemniaczanyc h i sosów curry. Młode siewki jedzone z olejem i solą.

KOZŁEK Valeriana (kozłkowate Valerianaceae)

Kozłek lekarski Valeriana officinalis występuje w całym kraju w podmokłych zioloroślach, rowach, prześwietleniach leśnych. Młode liście mogą być dodawane w niewielkich ilościach do sałatek, a kwiaty o przyjemnym i silnym zapachu, używane do dekorowania potraw. Olejek z liści i korzeni tego gatunku jest czasem używany jako przyprawa do ciast, szczególnie tych z dodatkiem jabłek. Poza tymjest to cenna roślina zielarska. Korzeń (np. w formie herbatki) działa uspokajająco. Jest to bardzo skuteczny środek dla ludzi o zszarpanych nerwach, nie należy go jednak nadużywać. Nie powinno się go podobno używać diużej niż 3 miesiące, bo powoduje uzależnienie.

Kozłek dwupienny Valeriana dioica występuje na mokrych siedliskach - żródliskach, zaroślach, w olszynach, w całym kraju oprócz Karpat i wschodnich peryferii kraju. Jego gotowany korzeń o silnym zapachu jest jadalny po długim przygotowaniu (rtji, 2 dniach pieczenia), używany jako dodatek do zup i chleba. Ma podobne właściwości lec znicze jak kozłek lekarski.

Kozłek bzowy Velriana sambucifolia występuje w mokrych lasach i ziołoroślach w prawie całym kraju, najliczniej na Pomorzu i południu Polski, Jego liście jadano po ugotowaniu, używano ich także jako przyprawy. Ma podobne właściwości jak kozłek lekarski.

Ponadto w naszym kraju występuje jeszcze na podobnych siedliskach do poprzednich gatunków kozłek całolistny Valeriana simplicifolia (poza Polską zachodnią) i kozłek trójlistkowy Valeriana iripteris (głównie w Karpatach). Mają przypuszczalnie podobne właściwości lecznicze jak wyżej wymienione gatunki.

Długo gotowane lub pieczone korzenie amerykańskiego gatunku Valeriana edulis były jedzone przez kilka plemion pn-zach. Ameryki up. Okanagan-Colville i Paiute.

KROKUS (SZAFRAN) Crocus (kosaćcowate Iridaceae)

Na miejscach trawiastych w Tatrach, na Podhalu i w okolicach Brześka występuje szafran wiosenny Cmcus verreis, przez niektórych zaliczany do odrębnego gatunku szafranu spiskiego Crocus scepustensts. Gatunek chroniony. Brak danych o jadał nośc i tego gatunku. Ponadto w ogrodach uprawia się lic/ne gatunki obce i ich mieszańce.

Crocus cancellatus byt w XIX w. sprzedawany na targach Damaszku, kiełkujące cebule jadano jako warzywo. Jadane gdzieś były także gotowane cebule Crocus kotschyanus i szairana siewnego Cro­cus sativus. Istnieją wzmianki o trujących właściwościach tych cebul.

Wyżej wspomniany szafran siewny, czasem hodowany w ogrodach, pochodzi z Bałkanów i Azji Mn. Używany od niepamiętnych czasów dla pylników stosowanych jako przyprawa nie tylko przez Europejczyków i mieszaknców pd-zach. Azji, ale także przez Mongołów. Ten żółty proszek jest stosowany jako przyprawa do chleba, sosów, ryżu i deserów. Bardzo bogaty w ryboflawir.ę. Najdroższa przyprawa - 150 tysięcy kwiatów daje I kg przyprawy, zebranie tej ilości wymaga 400 godzin pracy

KROPIDŁO Oenanthe (baldaszkowate Aplaceae)

Brak danych o występujących w naszym kraju na wilgotnych siedliskach gatunkach: kropidło wodne Oenanthe aąuatica, piszczałkowate O.fistuiosa i Lachenala O. lachenalii. Natomiast istnieją dane o tym, że jedzono korzenie Oenanthe pimpinellifolia i O peucedanifolia.. Indianie zach. wybrzeża (np Costanoan i Cowlitż) jedli młode pędy O. sarmentosa, na surowo lub gotowane,

KROPLIK Mimulus (trędownikowate Scrophulariaceae)

Bardzo rzadko, zdziczałe, występują u nas dwa gatunki kroplika - żółty Mimulus gut tatuś i piżmowy M. moschatus. Liście tych dwu gatunków były jedzone po ugotowaniu przez Indian Miwok. Indianie Mendocino jedli liście kroplika żółtego na surowo Indianie suszyli je także i palili, a popiołu używali zamiast soli.

KROWIZIÓŁ Vaccaria (goździkowate Caryophyllaceae)

Krowiziół zbożowy Vaccaria hispánico (V. pyramidata) występuje u nas bardzo rzadko (może w ogóle wymarł) na polach i przydrożach. lego liście mogą być używane jako przyprawa. Nasiona, bogate w skrobię, można mielić na mąkę. Uwaga, zawierają saponiny, podobnie jak większość innych roślin z rodziny goździkowa tych.

KRWAWNICA Lythrum (krwawnicowate Lythraceae)

Krwawnica pospolita Lythrum salicaria występuje na wilgotnych łąkach, mokradłach i w rowach przydrożnych. Jej liście i korzenie, są l,idaine. Jest cenną rośliną leczniczą. Liście mają ściągające właściwości i są podobno najlepszym środkiem przeciw biegunkom, stosowanym bez szkody nawet dla niemowląt. Stosowana też do okładania ran i urazów, sproszkowana - do tamowania krwawienia z nosa.

KRWAWNIK Achilles (złożone Asteraceae)

W Polsce występuje kilka gatunków z tego rodzaju. Krwawnik pospolity Achillea millefoliurn jest jedną z najpospolitszych roślin, występuje najczęściej w różnego rodzaju miejscach otwartych - trawnikach, łąkach, pastwiskach i przydrożach. Krwawnik kicháwiec A.ptarmica, choć rozproszony po całej Polsce jest ogólnie dosyć rzadko spotykaną rośliną wilgotnych łąk (częstszy jedynie na Pomorzu), jest także uprawiany w ogrodach.

W Szwecji liście krwawnika pospolitego stosowano czasem zamiast chmielu w piwie, miał mieć właściwości odurzające. Młode liście są czasem w różnych krajach używane jako aromatyczny dodatek do sałatek i materiał na herbatkę. Indianie Czarne Stopy używali liści i kwiatów tego gatunku do wyrobu przyjemnej herbat}'; a Klamath, umieszczali łodygi, hście i owoce wewnątrz ryby jako konserwant. Także w XVI w. w Niemczech owoce krwawnika były dodawane do beczek z winem ¡ako konserwant.

Krwawnik pospolity jest znaną rośliną leczniczą. Krwawnik ma działanie wzmacniające, przcc iwkrwotoczne, antyseptyczne, wspomaga także gojenie ran. Zarówno zażywanie wewnętrzne jak i zewnętrznie może wywoływać u niektórych osób objawy uczulenia.

Liście krwawnika kichawca są podobno jadane po ugotowaniu w pr-wsch, Azji.

KRW1ŚCIĄG Sanguisorba (różowate Rosaceae)

Krwi ściąg mniejszy Sanguisorba minor (Poterium sanguisorba)

występuje w naszym kraju na suchych murawach, piargach i nadrzecznych kamieńcach, częsty jedynie w Małopolsce i w górach. Jego młode liście mają posmak ogórka; w Anglii czasem używany na sałatki. Dodawany także do zup i napojów orzeźwiających. Jada się też gotowane siewki. Roślina warta wykorzystania ze względu na ciekawy smak.

Krwi ściąg większy Sanguisorba officinalis występuje dosyć często na wilgotnych łąkach w południowej i środkowej Polsce. Ma północy bardzo rzadko. Młode liście i pąki kwiatowe, o ogórkowym smaku są jadalne na surowo lub gotowane. Uście najlepiej zbierać wiosną. Korzenie tego gatunku suszone i zmielone, wraz z korzeniami łączenia baldaszkowatego Burom us umbeilatus, lilii Lilium spectabile ¡ L. martagón oraz pałki szerokolistnej Typha latifolia, Jakuci (w XIX wieku) dodawali zamiast mąki do potrawy zwanej 'but aga s'- Długie korzenie, wyglądające jak czarne cygara o średnicy 0,5-1 cm są gorzkie na surowo. Przyrządzałem je kiedyś gotując w roztworze popiołu lipowego. Po około 2 godzinach zrobiły się całkiem miękkie i nabrały słodkawego przyjemnego smaku. Są łatwiejsze do przyrządzania niż kłącza orlicy, czy rdestu wężownika. Liście i korzenie krwiściągu większego są używane w ziołolecznictwie, głównie dla zatamowania krwawienia, dzięki swoim silnie ściągającym właściwościom.

KUKLIK Geum (różowate Rosaceae)

Kuklik zwisły Geurnrivaíe występuje często na wilgotnych łąkach. Jego korzeń ma lekko czekoladowy aromat. Gotowany, daje smaczny napój. W Anglii był stosowany też do przyprawiania piwa. Może być też używ any jako przyprawa do różnych potraw. Najlepiej wykopywać go wiosną lub jesienią.

Kuklik pospolity Geum urbanum występuje pospolicie w lasach i zaroślach, nawet w miastach. Jego korzeń był dawniej używany w Anglii do aromatyzowania piwa. Zawiera eugenol, aromatyczny związek występujący w goździkach. Korzeń tego gatunku może być gotowany z mlekiem w napój przypominający indyjski korzenny czaj. Mlodc liście sąjadalne po ugotowaniu.

Jadalne są też młode gotowane liście kuklika sztywnego Geurn a lep pic urn, używane jako warzywo w Azji. Galunek ten występuje jedynie na wschodzie Polski w zaroślach i na przyclrożach. Korzeń tego gatunku ma przypuszczalnie podobne właściwości do dwóch wyżej wymienionych gatunków,

KUKUŁKA Dactylorhiza (storczykowate Orchidaceae)

Do rodzaju tego należy kilka trudnych do odróżnienia gatunków storczyków. Jak wszystkie storczykowate pod ochroną. Zwykle mają purpurowe kwiaty i rosną na wilgotnych łąkach. Najpospolitsze są kukułka krwista Dactylorhiza incarnata (Orchis incarnala), kukułka plamista Dactylorhiza maculata (Orchis maculata) i kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis (Orchis latifolia). Dawniej zaliczano je do rodzaju 4 STORCZYK Orchis Rośliny z obu tych rodzajów mają mięsiste korzenie, bardzo bogate w skrobią. Korzenie spokrewnionych z kukułkami storczyków Orchis, gotowane, dawały w Azji Mniejszej potrawę zwaną "saiep", którą używano do karmienia małych dzieci, chorych i starców. Robiono z niego także napój oraz dodawano do chleba. Korzenie kukułki także są cennym pokarmem dającym rodzaj salepu i byty wykorzystywane przez lud w różnych krajach.

Storczykom tym przypisywano magiczne właściwości i stosowano je często jako afrodyzjak, kojarzono bowiem kształt ich palczastych korzeni z genitaliami. Rośliny te charakteryzują się też niesamowitym zapachem, przypominającym trochę piżmo. Odkryłem to w dosyć nietypowy sposób. Kiedyś prowadząc terenowe zajęcia z botaniki dla studentów biologii wyrwałem niechcący jeden okaz z korzeniami. Nie chciałem go wyrzucać, więc zabrałem go do pokoju i włożyłem do szklanki z wodą. Zbudziłem się w zupełnej ciemności mając wrażenie, że koło mnie jestjakiś człowiek. Pachniało kobiecym ciałem. Podążając za zapachem... uderzyłem nosem o szklankę z kukułką.

KUKURYDZA Zea (trawy Poaceae)

Kukurydza zwyczajna Zea mays nie jest znana w stanie dzikim. W swojej ojczyźnie Ameryce była uprawiana przez wiele plemion Indian, dla których stanowda podstawę pożywienia. Często była czczonajako roślina święta.

Nasiona kukurydzy mogą być jedzone na surowo lub gotowane, gdy nie są jeszcze zupełnie dojrzale. Potem gdy robią się twarde, suszy się je i mieli na mąkę (bogatą w skrobię), używaną szczególnie do zagęszczaniu zup, sosów lub gotowania papek (znanych np. jako włoska polenta i rumuńska inamałyga). Obecnie kukurydza jest uprawiana na wszystkich kontynentach i stanowi podstawę pożywienia w wielu krajach.

Z nasion otrzymuje się także jadalny olej. Prażone dają rodzaj kawy. Pyłku z kwiatów męskich, bogatego w białko, dodaje się do zup. Rdzeń łodygi jest słodkawy i można go żuć jak trzcinę cukrową.

KUPKÓWKA Dactylis (trawy Poaceae)

Pospolicie na łąkach występuje bujna trawa kępkowa kupkówka pospolita Dactylis g lamera ta. W lasach liściastych występuje jeszcze podobna, rzadsza kupkówka Aschersona Dactylis polygama (D. aschersoniana). Wiosną słodki rdzeń młodych pędów kupkówki pospolitej byl często jedzony przez wiejskie dzieci.

KURZYŚLAD Anagallis (pierwiosnkowate Primulaceae)

Dwa gatunki kurzyśladu występują w Polsce - kurzyślad polny Anagalis arvensis, o czerwonych kwiatach i k. błękitny A.foemina. Pierwszy gatunek jest pospolitym chwastem pól i przydroży, a drugi występuje rzadko na glebach wapiennych pd. Polski i Kujaw.

Kurzyślad polny był jedzony na surowo we Francji i w Niemczech, :i gotowany w Azji Mniejszej. Podobno wciąż jest jedzony w niektórych miejscach w Azji.

Gatunek ten zawiera saponinę, cyklaminę, szczególnie trującą dla ryb. dlatego jego większe ilości mogą być trujące i dla człowieka. Jest jzasem w Indiach używany jako trucizna na ryby.

LEBIODKA Origanurn (wargowe Lamiaceae)

Lebiodka pospolita (oregano) Origanurn vulgare występuje na ciepłych, suchych murawach, na podłożu wapiennym lub gliniastym, najczęściej w pasie gór, wyżyn oraz nad dolną Wisłą, ponadto rozproszona w całym kraju.

Suszone wierzchołki pędów z kwiatami są znane jako przyprawa "oregano", szczególnie popularna we Włoszech i inych krajach śróziemnomorskich, używana do wielu sosów i potraw, szczególnie pizzy. W Szwecji były ona także dodawana do piwa. Obecnie duża część komercyjnego oregano pochodzi z innych gatunków roślin (!) np. Lippia graveolens, L. palmeri i Origanurn syriacum. Z kwitnących wierzchołków pędów można także parzyć herbatkę.

Oregano jest także używane jako roślina lecznicza, używane m.m. przy niestrawnościach, przeziębieniach i do wywoływania miesiączki, nie powinno być stosowane przez kobiety w ciąży. Jest też silnym środkiem uspokajającym, jednym z najlepszych natutałnych środków antyseptycznych dzięki dużej zawartości tymolu.

W naszych ogrodach jest też czasem uprawiany należący do tego rodzaju majeranek Origanurn maj öran a (Majora na hortensis). Majeranek jest przyprawą o nieco zhliżonym smaku do oregano. Był często stosowany w kuchni staropolskiej. Najlepiej go używać w stanie świeżym i dodawać pod koniec gotowania. Majeranek ma podobne właściwości lecznicze jak oregano, ma jeszcze silniejsze działaniu uspokajające, podobno obniża także popęd płciowy.

LEPIĘŻNIK Petasites (złożone Asteraceae)

Cztery gatunki lepiężnika - lepiężnik biały Petasites albus, wyłysiały P. kabhkianus, różowy P. officinalis i kutnerowały P. spur ins występują u nas nad rzekami i potokami.

Jadalne są ich aromatyczne ogonki liściowe. Smakują trochę jak ogonki liściowe dzięgieli Angelica. Niestety nie da się zjeść większej ich ilości. Lepiężnik biały, a szczególnie występujący również na niżu lepiężnik różowy Petasites hyhridus (officinalis) mają zastosowanie jako rośliny lekarskie, głównie przy leczeniu przeziębień (podobniejak blisko spokrewniony podbiał). Jedzone były także ogonki liściowe innych gatunków, np. P. frigidus przez Eskimosów i P. japo nic u s przez

Japończyków i Ajrtów.

LEPNICA Silenc (goździkowate Caryophyllaceae)

Większość z kilkunastu gatunków lepnic występujących w naszym kraju jest niejadalna. Nie są one bardzo trujące. Zawierają jednak sużo saponin mających niekorzystny wpływ na nasze zdrowie.

Lepnica bezłodygowa5j/ew acaulis, rosnąca u nas tylko w wyższych partiach Tatr była gotowana t jedzona jako warzywo w Islandii, Arktyce i w krajach alpejskich.

Lepnica rozdęta SUene vulgaris (S. influía, S. rucaba Jus) pospolita w zaroślach, murawach i na odłogach w całym kraju była dosyć często używana za pożywienie. Młode pędy, kiedy mają nie więcej niż 5 cm długości, smakują jak groch, lekko gorzkawe, potem robią się niejadalne. Jadano także młode liście. W 1865 r. kiedy szarańcza zniszczyła zbiory, potrawa gotowana z tej rośliny była jedną z podstaw pożywienia ludności w rejonie Lewantu.

LESZCZYNA Corylus (leszczynowate Corylaceae)

Leszczyna pospolita Corylus avellana jest pospolitym krzewem leśnym. W upraw ę spotykamy jeszcze leszczynę Lamberta Corylus maxima i drzewiastą leszczynę turecką Corylus caluma.

Wszystkie gaiunki leszczyn mają jadalne smaczne orzechy, zawierające ok. 15% białka i 60% jadalnego oleju. Olej można pozyskiwać przez wytłaczanie. Indianie natomiast zbierali go z powierzchni zupy zrobionej z rozdrobnionych orzechów i używali jako dodatku do innych potraw. Orzechy często jedli z miodem. Orzechy laskowe można przechowywać jedynie suszone w łupinach. Orzechy bardzo cenione przez zwierzęta i szybko znikają z dna lasu, dlatego irzeba dołożyć wszelkich starań, aby nie przegapić momentu kiedy opadają z krzewów (sierpień-wrzesień). LICZYDŁO Streptopus (liliowate Liiiaceae)

Liczydło górskie Streptopus amplexifolius występuje u nas rzadki w lasach górskich. wyżynnych. Znajduje się pud ochroną. Jego owoce jadalne, na surowo lub dodawane do sosów i zup. Były jedzone w dużych ilościach przez niektóre plemiona Indian zach. wybrzeża Ameryki, np. Thompson Uwaga, owoce działają przeczyszczająco jagody lepiej gotować , bo zawierają saponiny, mogą więc być lekko trujące. Indianie jedli także inłode pędy, surowe lub gotowane, mają one aromat ogórków.

LILIA Lilium {liliowate Liliaceae)

W lasach całego kra ju, choć niezbyt częsta, występuje lilia złotogłów Uhum martagon (uwaga, roślina chroniona), a w Tatrach i Sudetach spotykana jest lilia bulwkowa Lilium bulbiferum Ponadto w ogrodach hoduje się liczne irne gatunki i ich mieszańce

Cebule lilii sąjednym z najlepszych w naszej przyrodzie źródeł skrobi. Po ugotowaniu smikują trochę jak ziemniaki. Mogą być także suszone na zapas. Niestety wykopanie lilii oznacza zniszczenie rośliny, dlatego należy unikać niszczenia stanowisk chronionej lilii złotogłów.

Cebule naszej leśnej lilii złotogłów były jadane przez Kozaków nadwotzańskich i Jakutów, Pomimo, że są małe (jedna cebula w stanie dzikim waży 2-15 g, na kilogram trzeba by zebrać około 150 cebul, co prawda ;ebule lilii ogrodowych są kilka razy cięższe), są łatwiejsze do przyrządzania niż ziemniaki, bonie trzeba ich obierać, wystarczy jedynie umyć i gotować około godziny, aż zrobią się zupełnie miękkie, maziste, nie chrupiące.

Liczne gatunki lilii są uprawiane na pokarm w Japonii lub/i Chinach (nasza lodzima lilia bulwkowa, a także L. tigrinum, L auratum, L concolor, L lancifolium. L speciosum), a L pomponium jadana była przez Chińczyków,Tatarów i na Kamczatce. Cebule lilii sąjednym z tradycyjnycch składników "namono" potrawy serwowanej podczas japońskiego Nowego Roku. Z otrzymanej z nich skrobi robi się także ciasteczka.

Korzenie LUiurn spectabile i lilii złotogłów L. martagon, suszone i /.mielone były wraz z korzeniami łączenia haldaszkowatego Butomus umbellatus, pałki szerokolistnej Typhu latifolia i krwiściągu większego Sanguisorba ojficinalis dodawane przez Jakutów (w XIX w.) zamiast mąki do potrawy zwane 'butagas'. Na Syberii cebule lilii jadano także gotowane z mlekiem.

Amerykańskie gatunkii lilii były chętnie jedzone przez niektóre plemiona Indian. Gotowane lub smażone cebule Lilium columbianum były jedzone przez Indian zach. wybrzeża np. Okanagon i Thompson. Oto skład zupy warzywnej Indian Thompson: głowy łososi, korzenie Lewisia, cebule szachownicy Fri lii lar ta lanceolata. cebule Lilium columbianum, jagody "suchej" odmiany świdośliwy Ame'anchier atnifołia, suszone sproszkowane korzenie orlicy Pteridium aquiUnum, siekana dzika cebula i korzenie karbieńca Lycopus umflorus. Indianie użytkowali także następujące gatunki lilii: L occidentale, L pardalmum, L parvum, L. philadelpłticum i L. canadense. Najczęstszym sposobem ich przyrządzania było pieczenie w dołach ziemnych w żarze lub dodawanie do zup.

Pyłek lilii może być zbierany jako wy sokobi alkowy dodatek do potraw,

LILIOWIEC Hemerocallis (liliowate Liliaceat!)

W ogrodach naszych uprawiane są setki mieszańców tego wschodnioazjatyckiego rodzaju. Roślina ta dobrze rośnie w naszym klimacie i utrzymuje się nawet po kilkudziesięciu latach w porzuconych ogrodach.

W Japonii i Chinach są uważane za rośliny jadalne. We wsch. części wyspy Yezo kwitną wielokilometrowem łany liliowców. Kobiety Ajnów zbierały te kwiaty i suszyły je lub przechowy wały z solą (może kisiły?) do użytku w zupach. Do zup można też dodawać zebrane z ogrodu zwiędłe kwiaty. Podobno kwiaty odmian pomarańczowych i brązowych są smaczniejszy niż żółty ch. W Chinach kwiaty Hemerocallis minor jedzone są w sosach do mięs, a młode liście były jedzone dla wywołania halucynacji. Kwiaty innych gatunków liliowców też podobno mogą być halucynogenne w większych ilościach Młode liście i korzenie sąjadalne na surowo lub gotowane.

LIPA Tilia (lipowate Tiltaceae)

W naszych lasach występują dwa gatunki z tego rodzaju - lipa drobnolistna Tdia corda ta, w całym kraju, i lipa szerokołistna Tdia platyphyllos, głównie na południu i zachodzie. Ponadto kilk:i innych gatunków jest uprawianych jako drzewa uliczne i parkowe.

Młode liście lip są niezwykle smaczne, swoją delikatnością porównywalne z sałatą i funkią. Mają ciekawy slodkawy smak i lekko śluzowatą konsystencję. Choć większość liści robi się później łykowata, nawet późnym latem młode liście pojawiają się na odroślach u nasady pnia. Nagie liście lipy drobno!istnej są smaczniejsze od często włochatych liści lipy szerokolistnej.

Już ksiądz Kluk podaje, że z mielonych orzeszków lipowych można robić rodzaj czekolady. Także później, w XIX w. francuski chemik Missa robił czekoladę ze zmielonych w moździerzu orzeszków i kwiatów, W Prusach próbowano nawet wyprodukować tą substancję na większą skalę, ale pasta ta iatwo się psuła (choć jest podobno bardzo smaczna).

2 pni lip można otrzymywać wiosną, jak z brzozy, smaczny słodkawy sok.

Swo ją renomę lipa zawdzięcza najbardziej herbacie parzonej z jej kwiatów. Herbata ta jest stosowana także w ziołolecznictwie, szczególnie jako środek napotny przy przeziębieniach. W mniejszych ilościach działa uspokajająco, w większych pobudza jak prawdziwa herbata. Podobno starzejące się kwiaiy lipy nabierają właściwości narkotycznych, dlatego do suszenia zbierać najlepiej kwiaty świeżo otwarte. We wsi, w której mieszkam ludzie obrywają całe gałęzie z kwiatami i suszą je na strychach. Kwiaty z gałęzi obrywają w wolnych chwilach, dopiero w jesieni lub zimie.

Węgiel drzewny z lipy jest używany przy zatruciach, biegunkach, a sproszkowany do posypywania oparzeń. Popiół z drewna lipowego (lipy amerykańskiej Tilia americana) był wg Indian najlepszym rodzajem popiołu do ługow ania niektórych trucizn z innych roślin. Gotowano go np. z żołędziami, aby pozbawić je taniny. Świetne rezultaty daje także popiół z naszych rodzimych lip. Czipewejowie gotowali młode gałązki i pąki lipy amerykańskiej Tilia americana luh jedli je na surowo. Pączki lipy można jeść nawet w zimie. Są bardzo śluzowate, ale mogą stanowić ciekawą przystawkę albo dodatek do zup.

LNICA Linaria (trędownikowate Scrophulariaceae)

Kilka gatunków lnicy występuje w naszym kraju, zwykle na suchych murawach. Młode gotowane pędy najpospolitszego gatunku - lnicy pospolilej Linaria vulgaris (rosnącej na murawach, przydrożach, miedzach) są podobno jadalne. Trzeba jednak zachować pewną

ostrożność, istnieją dane o ich niewielkiej toksyczności.

Zobacz też "> CYMBALARIA

LNICZNIK Camelina (krzyżowe Brassicaceae)

W naszym kraju na miejscach ruderalnycli występuje Iniczn; k siewny Camelina sativa i drób nu owocowy C. microcarpa. Niestety, ? powodu udoskonalenia metod oczyszczania ziarna, wyginął już chwast lnu Inicznik właściwy Camelina alyssum.

Lmcznik siewny by! regularnie uprawiany od czasów neolitu. W średniowieczu w Rosji i Niemczech, a w XIX w. we Flandrii dawał cenny olej kulinarny.

LUCERNA Medicago (strączkowe Fabaceae)

W naszym kraju na suchych murawach, zboczach i przydrożach możemy znaleźć lucernę sierpowatą M.falcata, nerkowatą M. lupulina, siewną M. sativa oraz rzadziej lucernę kolczastosti ąkową M. minima.

Młode liście wszystkich gatunków lucerny są jadalne, na surowo lub gotowane. Liście lucerny siewnej były przez Chińczyków jedzone jako warzywo. Kilka gatunków lucerny było, a może jest jedzonych w Chinach i na Syberii. Liście lucerny są bogate w witaminę K. Lucerna nerkowa ta, naturalizowana w Kalifornii była cenionym przez Indian warzywem, zbierali także jej nasiona, które prażyli lub mieliii na mąkę. Skiełkowane nasiona są wspaniałym dodatkiem do sałatek.

Nie należy spożywać tej rośliny regularnie, Nieskiełkowanc nasiona zawierają substancje, które mogą utrudniać trawienie białek. Roślina zawiera także saponiny, które powodują rozpad czerwonych ciałek krwi. Są co prawda słabo wchłaniane przez organizm i można je usunąć przez gotowanie.

ŁĄCZEŃ Butomus (łączeniowate Butomaceae)

Nad wodami, najczęściej na Pomorzu, w Wielkopolsce i nad Wisłą, występuje łączeń baldaszkowaty Butomus umhellatus.

Jego kłącza są jadalne po ugotowaniu, zawierają ponad 50% skrobi. Mająpodobno nieprzyjemny piekący smak, który znika w dużym stopniu po wysuszeniu, W Norwegii robiono z nich chleb. Były leż jedzone po upieczneniu w pn. Azji. Korzenie lego gatur.ku suszone i zmielone, wraz z korzeniami krwiściągu większego Sanguisorba offictnaiis, ii lii Lilium spectabile i L. martagon oraz palki szerokolistnej Typka latifolia Jakuci (w XIX wieku) dodawali zamiasi mąki do potrawy zwane but ag as'.

ŁOBODA Atriplex (komosowate Chenopodiaceae)

Kilka gatunków łobody występuje w Polsce na miejscach nideralnych (śmietniskach, przydrożach itp.) - naj pospoliciej loboda rozłożysta Atriplex pat ula, rzadziej ł. błyszcząca A. nit ida, ł. oszczepowata A. pro struta (A. hastatum), ł. długolistna/t. ohlongifolia, 1. gwiazdkowata A. rosea i ł. szara A. tatarica. Na wybrzeżu Bałtyku występuje jeszcze ł. zdobna A. caiotheca, i, nadbrzeżna A. littoralis i przypuszczalnie wymarła ł. nadmorska A. glabriuscula. W ogrodach pospolicie jest hodowana, przejściowo dziczejąca, odmiana purpurowa łobody ogrodowej A. hortensis.

Łoboda ogrodowa była używana w Europie jako warzywo od najdawniejszych czasów, a starożytni Grecji jadali liście A. halimus. Zanotowanao także odżywianie się łobodą rozłożystą, oszczepowatą i nadmorską. Łobody mająjadalne, mięsiste liście bogate w sole mineralne. W smaku przypominają trochę szpinak. Smaczniejsze niż surowe i przypuszczalnie łatwiej strawne są po ugotowaniu. Zbierano także nasiona, mielone dodawano do zup lub chleba. Kilkanaście amerykańskich gatunków z tego rodzaju było jadanych przez Indian pd- zach. Ameryki Pn, np, Ilopi, Pima i Gosiute. Najczęściej zbierano nasiona, prażono je i mielono na mąkę albo jedzono młode pędy na surowo lub gotowane.

Łoboda to jedno z moich ulubionych warzyw.

ŁOCZYGA Lapsana (ułożone Asteraceae)

Łoczyga pospolita Lapsana communis występuje pospolicie na miejscach ruderalnych i na skrajach lasów. Jej młode liście mają na wiosnę smak rzodkiewki, były jedzone jako sałatka w Konstantynopolu i w Anglii. Później mają dosyć nieprzyjemny gorzki smak. Można je także gotować.

ŁOPIAN Arctium (złożone Asteraceael

Łopian większy Arctium lappa. Pospolita roślina występująca na przychaciach, przydrożach i lir/egach wód w całym kraju ("rzep"). Korzenie cenione dawniej w wielu krajach, młode jedzone na surowo, starsze gotowane. Wciąż uprawiany jako warzywo w Japonii ("gobo"). Łopian jest dwuletni, korzenie, aby były smaczne i miękkie, muszą być zebrane między jesienią pierwszego roku a wiosną drugiego roku, przed pojawieniem się łodygi z kwiatami. Korzeń jest biały, ale szybko traci barwę na powietrzu (aby ją zachował musi być przechowywany w occic). lest bardzo smaczny. Może być suszony. Korzeń zawiera dużą ilość muliny, cukru, który nie jest przyswajany przez człowieka, może więc powodować fermetację w jelitach i wydzielanie gazów. Irokezi suszyli korzenie przy ogniu i przechowywali je na zimę, potem mocząc w wodzie i gotując z nich zupę, jedli też gotowane młode liście. Jadalne są leż podobno młode liście (według mnie mają ohydny smak), ale smaczniejsze są obrane ze skórki łodygi i ogonki liściowe. Oto co pisze o tym gatunku ksiądz Kluk; "Łodygi na wiosnę poki miękkie są, i ogony liściowe, nbtupione, mogą się gotować iak szparagi, do zdrowego na stół zażycia; albo kwasić iak ogórki."

Zarówno w medycynie zachodniej jak i w chińskiej uważa się, że korzeń łopiana większego może być używany do odtruwania organizmu i nagromadzonych w nim różnorodnych toksyn.

Podobne właściwości do lopiana większego ma łopian mniejszy Arctium minus występujący na podobnych siedliskach. Ponadto w Polsce występują jeszcze dwa gatunki łopianó*: łopian pajęczy nowa ty \rctium tomentosum, też pospolity chwast przychaci, oraz dosyć rzadki leśny łopian gajowy Arctium nemorosum. Mają one przypuszczalnie łodobne właściwości do łopiana większego.

ŁUBIN Lupinus (strączkowe Fabaceae)

Łubin trwały Lupinus polyphytus pochodzący z prerii Ameryki Pn. występuje często zdziczały na ugorach i skrajach lasów. Jego nasiona zawierają trujący alkaloid, powodujący zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego, ale korzenie były jedzone na surowo lub gotowane przez Indian Kwakiutl. Radzę jednak zachować ostrożność przy

eksperymentowaniu zjedzeniem tego gatunku.

MACIERZANKA Thymus (wargowe Lamiaceae)

Kilka galunków macierzanki występuje w naszym kraju. Jedynie dwa są pospolite w całym kraju - macierzanka zwycza;na Thymus serpyllum na suchych glebach gliniastych, żw irowych, kamienistych i macierzanka piaskowa Thymus serpyllum na glebach piaszczystych. Pozostałe gatunki ograniczone są do Tatr, Pienin i wyżyn południowej Polski. Ponadto uprawiana, jako roślina przyprawowa, jest macierzanka tymianek Thy­mus vulgaris, pochodząca z pd Europy.

Wszystkie gatunki macierzanki mogą być użytkowane jako przyprawy. Liście zbiera się w lecie w okresie zaraz przed rozwojem kwiatów i suszy. Najbardziej znaną przyprawą z tego rodzaju jest tymianek, ale inne gatunki, choć trochę mniej aromatyczne, mają podobne właściwości. Liście tymianku i innych macierzanek można dodawać do sosów, zup, pizzy lub parzyć z nich herbatkę (albo dodawać je do czarnej herbaty). W Islandii używano macierzanki piaskowej do aromatyzowania kwaśnego mleka. Macierzanka ma cenne właściwości lecznicze. Działa silnie bakteriobójczo i robakobójczo. Stosowana jest szczególnie przy chorobach układu odddechowego.

MAHONIA Mahonia (berberysowate Berberidaceae)

Mahonia pospolita Mahonia aquifolium jest krzewem pospolicie uprawianym w ogrodach. Jej kwaskowate jagody były czasami jedzone przez Indian zachodniego wybrzeża Ameryki Pn (np. Indian Thomp­son), na świeżo, suszone lub w konfiturach. Jedzono też inne gatunki z tego rodzaju,

MAJERANEK -> LEBIODKA

MAK Papaver (makewate Papaveraceae)

Kilka gatunków maków występuje u nas dzikc lub w uprawie.

Mak lekarski Papaversomniferum byI powszechnie uprawiany dla smacznych nasion używanych u nas i w innych krajach Europy wsch. do przyprawiania pieczywa oraz do ciast. W Indiach dodaje się ich powszchnie do sosów curry. Nasiona maku dają bardzo cenny olej, wyciskany na zimno. Ostatnio uprawa maku jest 1 icencjonowana, jako że niedojrzałe makówk i tego gatunku są źródłem opium. Opium (biały mleczko z makówek) zawiera m.in. morfinę, narkotyk, groźny z powodu zdolności do łatwego uzależniania osób go zażywających. Oczywiście licencjonowanie go należy postrzegać jako jeszcze jeden przejawów chorobliwej postawy rządów t/w. "krajów cywilizowanych", próbujących ograniczyć pewne działania ludzi siłą, zarazem uzyskujących zarazem ogromne sumy pieniędzy ze sprzedaży jednego z najstraszniejszych narkotyków - alkoholu.

Mak polny Papaver rhoeas jest najpospolitszym gatunkiem maku występującym dziko, zwykle na polach bogatych w węglan wapnia, najczęściej w zbożu, rzadziej na przydrożach. Nasiona tego gatunku także stanowią wspaniałą przyprawę używaną w niektórych krajach. Mogą też być źródłem oleju (uważanego za drugi po oliwie pod względem jakości). W krajach śródziemnomorskich np na południu Francji jada się młode liście maku polnego w sałatkach, mają ciekawy orzechowy smak, po wykształceniu pąków robią się trujące. Mleczko lego gatunku podobno nie zawiera morfiny, ma jednak działanie lekko narkotyczne i uspokajające z powodu obecności innych alkaloidów. Oprócz maku polnego występują jeszcze, także na polach, dwa podobne gatunki: mak piaskowy Papaver argemone i wątpliwy P dubium. Brak bliższych danych o ich właściwościach, przypuszczalnie zbliżonych do maku polnego, na pewno mająjadalne nasiona. W Tatrach występuje jeszcze rzadki mak alpejski Papaver burseri, brak danych o jego użytkowaniu.

Mak wschodni Papaver Orientale ma czerwone płatki jak mak polny, ale jest byliną. Jest czasem uprawiany w ogrodach. W jego ojczyźnie - furcji i Armenii, je się jego zielone główki jako delikates o piekącym smaku, podobno nie mająone właściwości narkotycznych.

MALINA -->JEŻYNA

MALWA Alcea (ślazowate Malvaceae)

Malwa ogrodowa Alceu rose a to stały element stereotypowego wiejskiego ogródka. Nie znana jest jej ojczyzna, pochodzi przypuszczalnie z Azji.

Młode liście i kwiaty malwy są jadalne na surowo. Zawierają one substancje śluzowe. Ma działanie zmiękczające i łagodzące. Jest ona wciąż uprawiana jako warzywo w Egipcie, Jadalne są także gotowane, bogate w skrobię korzenie

MANNA Glyceria (trawy Poaceae)

W naszym kraju występuje, zwykle nad wodami, kilka gatunków traw z tego rodzaju. Wszystkie mają jadalne, choć dosyć drobne, nasiona.

Nasiona pospolitej m£jiny jadalnej GlyceriaJluitans były do początku XX w sprzedawane na largach Litwy i Rosji, a wcześniej także w Polsce. Z nasion tych można robić grysiki, kasze, piec chleb zbliżony smakiem do pszennego lub zmielone używać do zagęszczania zupy. Nasiona tego gatunki zbierali też Indianie Crow i Klamath.

Brodobrzanka wodna Catabrosa uąuatica (Glyceria aąuatica} występuje niezbyt licznie na brzegach wód w całej Polsce. Indianie Crow i Gosiute zbierali jej nasiona do jedzenia.

MANNICA Pucclnellia (trawy Poaceae)

Mannica odstająca PuccineUia diitans występowała na glebach naturalnie zasolonych (brzeg morza, solanki śródlądowe). Obecnie rozprzestrzenia się także na siedliskach antropogenicznych (przydrożą, gnojowiska). Mannica ma stosunkowo duże nasiona jak na dziką trawę. Mogą być zbierane jak manna czy proso. Nasiona tego gatunku były zbierane jako pożywienie przez Indian Gosiute.

Na wybrzeżu Bałtyku występują jeszcze dwa niezwykle rzadkie gatunki z tego rodzaju.

MARCHEW Daucus (baldaszkowate Apiaceae)

Marchew zwyczajna Daucus carota jest pospolitą rośliną suchych ląk, muraw, pastwisk i przychaci, spotykaną na glebach glinastych i wapiennych. Jej południowoeuropejski pod gatunek jest przodkiem ogrodowej marchwi o pomarańczowym korzeniu.

Nasza dzika marchew ma cienki, łykowaty, biały korzeń, na pierwszy rzut oka bardzo różny, ale w smaku i zapachu ten sam. Marchew jest rośliną dwuletnią, W pierwszym roku (i na wiosnę drugiego roku) jej korzeń jest miększy i bogatszy w składniki odżywcze, niż korzeń dwuletnich roślin kwitnących. Jadalne także łodygi i liście marchwi, które można gotować w zupie. Bardzo smaczne są też smażone na oleju kwiatostany. Nasiona mogą być używane jako przyprawa do sosów (¡ák kminek) lub prażone jako substytut kawy. Łatwa do znalezienia, cenna roślina jadalna o swojskim smaku.

MARCHEWNIK Myrrhis (baldaszkowate Apiaceae)

Marchewnik anyżowy Myrrhis odorata występuje w stanie zdziczałym na Śląsku (głównie w Sudetach) i rzadziej na Pomorzu. Pochodzi z południa Europy, Często uprawiany w zach. Europie. Można jeść surowe lub gotowane pędy. Na Śląsku gotowano jego korzenie, a zielone nasiona dodawano do sałatek. Korzeń można gotować z cierpkimi owocami, aby złagodzić ich smak. Liści najlepiej używać zanim roślina zakwitnie, potem tracą aromat. Nasiona mogą być stosowane jako przyprawa zarówno zielone, jak i dojrzałe. Z liści można pa-zyć także herbatę.

MAREK Sium (baldaszkowate Apiaceae)

Na brzegach wód na całym niżu pospolity jest marek szerokolistny Sium latifolium. Jego liście jedzono po ugotowaniu we Włoszech, ale, uwaga, może być trujący. W krajach ościennych, też na siedliskach wilgotnych, występuje jeszcze marek kucmerka Sium sisa rum, ma smaczny gotowany korzeń, znany już od czasów rzymskich, ceniony we Francji. Indianie jedli korzenie Sium suave na surowo lub gotowane.

MARSYLIA Marsilea {marsyliowate Marsileaceae)

Dawniej koło Rybnika występowała paproć wodna marsylia czterolistna Marsilea ąuadrifolia. Jej młode pędy były używane w niektórych krajach jako pożywienie głodowe. Ponadto sporokarp, w którym zawarte są zarodniki, zawiera dużo skrobi i był mielony na mąkę do chleba. W Australii Marsilea drummondii stanowiła pokarm Aborygenów. Mimo tego członkowie pierwszej ekspedycji próbującej przewędrować przez środek Australii, którzy odżywiali się się tą paprocią, zmarli na chorobę beri-beri (brak witaminy B1). Nie wiedzieli oni bowiem, że paprocie zawierają tiaminazę - enzym rozkładający tę witaminę. Aby się go pozbyć należy rośliny moczyć w gorącej wodzie.

MARZANKA -» PRZYTULIA

MĄCZNICA Arctostaphylos (wrzosowate Ericaceae)

Mącznica lekar ska Arctostaphylos uva-ursi występuje gdzieniegdzie w suchych borach i na torfowiskach na niżu. Znajduje się pod QciuLOJlŁ

Ten sam gatunek był szeroko stosowany przez Indian. Jagody mają słaby smak na surowo, stają się słodsze po ugotowaniu. Jagody były jadane przez wiele plemion (np. Czarne Stopy, Thompson, Czirokezów, Czipewejów, Salisz, także przez Eskimosów), na surowo lub suszone, smażone lub gotowane. Czasem przechowywano je w tłuszczu zwierzęcym np, niedźwiedzia albo foki albo mieszano z tłuszczem przy podawaniu. Niektóre plemiona przyrządzały je z ikrą ryb i czasem cukrem, Eskimosi Inupiat robili lody z jagód przechowywanych w tłuszczu ze skwarkami.

Oto przepis na potrawę plemienia Leśnych Cree: 1 łyżka stołowa tłuszczu zwierzęcego, 2 łyżki ikry, półtora kubka owoców. Jagody lekko podgotowywano w tłuszczu i tłuczono, aż były kruche. Potem wrzucano je do worka z tkaniny i obtłuki wano jeszcze siekierą. Ikra rozmiękczała tłuczone owoce.

Liść mącznicy (zielone liście suszone wczesną jesienią) jest stosowany w europejskim ziołolecznictwie jako środek odkażający drogi moczowe. Z liści Czarne Stopy i Thompson przyrządzali herbatę. Bardzo wiele plemion używało liści mącznicy jako głównego składnika mieszanki fajkowej "kinnikinnick" Liczne w Ameryce inne gatunki mącznicy także stanowiły pożywienie Indian.

MIECHUNKA Physalis (psiankowate Solanaceae)

Miechunka rozdęta Physalis alkenegi jest uprawiana w ogrodach i czasem dziczeje. Dojrzałe owoce sąjadalne, najlepiej po ugotowaniu. Niezbyt smaczne, jadane były często w basenie Morza Śródziemnego. Jadalne są też podobno młode liście po ugotowaniu, należy jednak uważać roślina może być trująca.

MIESIĄCZNICA Lunaria (Krzyżowe Brassicaceae)

Nasiona i korzeń (zbierany przed zakwitnięc iem rośliny) miesiącznicy rocznej Lunaria annua, Kodowanej w ogrodach, s^ jadalne, piekące, o smaku gorczycy.

W górskich lasach bukowych występuje u nas miesiącznica trwała Lunaria rediviva. Nic nic wiadomo o jej jadalności, przypuszczalnie ma właściwości zbliżone do wyżej wymienionego gatunku.

MIĘTA Mentha (wargowe Lamiaceae)

Liście i młode pędy mięty były jedzone przez ludzi od czasów prehistorycznych. Są bogate w olejki lotne. Aromat każdego gatunku różni się trochę od siebie. Liście mięty są składnikiem angielskiego sosu miętowego podawanego z jagnięciną, a w wielu krajach (np. Francji i Maroko) popularna jest herbata miętowa. Liście mięty mają działanie antyseptyczne i w wypadku kiedy nie mamy możliwości przegotowania wody, warto wrzucić je na kilka godzin do nieprze gotowanej wody , którą mamy pić, ma to szansę zabić część bakterii Napar z liści mięty jest używany w wielu krajach przy niestrawnościach i gorączkach. Zapach liści odstrasza myszy i szczury. Mięta (szczególnie mięta polej) nie powinna być używana przez ciężarne kobiety, gdyż w większych ilościach moża powodować poronienia.

Najczęściej spotykane w uprawie są mięta kłosowa (m, zielona) Mentha spicata i mięta pieprzowa Mentha spicata, która jest krzyżówką mięty wodnej Mentha aquatica i kłosowej. U nas nie występują dziko.

Gatunkiem rodzimym, często spotykanym na polach i ugorach oraz nad rzekami, o najprzyjemniejszym miętowym smaku jest mięta polna Mentha arvensis. Jest używana jako przyprawa w Azji. Indianie np. La kota i Czirokezi, robili herbatę z jej liści. Stosowana też jako przyprawa do pemmikanu i zup przez Czarne Stopy oraz do kukurydzy i polenty (papki kukurydzianej) przez Navaho. Liście pokrewnej mięty kanadyjskiej Mentha canadensis Indianie piekli na ogniu lub używali jako przyprawę do nuęs3, Indianie Dakota układali warstwy tej mięty między suszonym mięsem.

Mięta wodna Mentha aquatica jest miejscami pospolita nad naszymi wodami. Także odznacza się przyjemnym, ale silnym aromatem, zbliżonym do mięty pieprzowej.

Mięta długolistna Mentha longifołia jest bardzo pospolita na miejscach wilgotnych w Polsce południowej, szczególnie w górach. Ludność wiejska często dodawała jej liście do nadzienia ruskich pierogów. Jej aromat dosyć szybko się ulatnia pod wpływem wysokiej tempera tury. Jest on lekko piekący i słodki, zbliżony do aromatu mięty kłosowej (zielonej). Można parzyć z niej wspaniałą herbatkę (kilka liści na jeden kubek wody), najlepiej używając dosyć gorącej, ale nie wrzącej wody

Rzadko, głównie w dolinie Wisły i Odry, występuje jeszcze mięta polej Mentha pulegium. Ma smak zbliżony do mięty pieprzowej.

MIKOŁAJEK Eryngium (złożone Asteraceae)

Mikołajek polny Eryngium campestre występuje rzadko w dolinie Odry i na południu Polski, na suchych murawach i miejscach ruderalnych. Młode pędy są jadalne po ugotowaniu. Wartościowym pokarmem są jego gotowane korzenie o słodkim smaku, także kandyzowane.

Mikołajek nadmorski Eryngium maritimum rośnie jedynie wzdłuż wybrzeża. Jest gatunkiem chronionym. Jego gotowane lub kandyzowane korzenie ("eryngo'), o smaku zbliżonym do kasztanów jadalnych były dawniej cenionym pokarmem, wspomina o nich nawet Szekspir. Młode pędy są także jadalne, ale są gorzkie i najlepiej je jeść gotowane, po odlaniu wody, albo wybielać jak szparagi.

Niestety nic nie wiadomo o jadalności miejscami pospolitego gatunku suchych muraw i przydroży, mikołajka płasko Ustnego Eryngium planum.

MIŁKA Eragrostis (trawy Poaceae)

Jak wszytskie trawy, ma jadalne nasiona. Jeden z kilku gatunków występujących w naszym kraju miłka owłosiona Eragrostis pilosa (głównie w dolinie Wisły), była w niektórych krajach używana jako pożywienie głodowe.

MIŁORZĄB Ginkgo (miłorzębowate Ginkgoaceae)

Miłorząb jest coraz częściej uprawianym drzewem pochodzącym z Chin i Japonii. Szkoda tylko że owocuje dopiero w późnym wieku. Owoce otoczone są żółtą osnówką, która po dojrzenia potwornie śmierdzi zjelczałym masłem (zawiera kwas masłowy). Jadane powszechnie są natomiast nasiona. Chińczycy uwielbiają je i sprzedają na targach.

Pieczone nasiona mają smak zbliżony do ziemniaków i kasztanów, o lekkim posmaku ryby. Lepiej je gotować lub piec, bo na surowo zawierają lekko szkodliwe składniki, Z nasion otrzymuje się też jadalny olej. Miłorząb stał się ostatnio modny w medycynie dzięki odkryciu ciekawych substancji czynnych swoistych dla tej rośliny. Aby roślina żeńska owocowała musi być w pobliżu drzewo męskie, albo naszczepić trzeba gałąź odmiennej płci na tym samym osobniku.

MIODUNKA Pulmonaria (szorstkolistne Boraginaceae)

Obecnie pospolita w naszych lasach liściastych miodunka ćma Pulmonaria obscura jest traktowana jedynie jako podgatunek (ssp. obscura) miodunki lekarskiej (plamistej) Pulmonariaofficituilis, której forma typowa, o plamistych liściach występuje jedynie na zachodzie kraju.

Liście miodunki lekarskiej (i ćmej) sąjadalnc nawet na surowo. Nie są zbyt smaczne (lepiej je mieszać z innym pożywieniem), ale zwykle zostają na zimę i można je nawet odgrzebywać spod śniegu, stanowić mogą wtedy jedno z nielicznych źródeł witaminy C dostępnych w naszym klimacie w chłodnej porze roku. Miodunka lekarska była stosowana jako lekarstwo w chorobach układu oddechowego (szczególnie przy zapaleniu oskrzeli), dzięki zawartości substancji śluzowych, łagodzących nieżyty dróg oddechowych. Często łączona wtedy z podbiałem.

Nic nie wiadomo o kilku innych rzadszych gatunkach miodunki (mających większe liście) występujących u nas. Nie powinny być jednak trujące.

MLECZ Sonchus (złożone Asteraceae)

Trzy gatunki mleczy występują u nas zwykle na miejscach ruderalnych (przychacia, przydroża, pola uprawne). Są to mlecz polny Sonchus asper, zwyczajny 5. ole race us i kolczasty S. ole race us . Mlecz błotny S. palustris występuje rzadko, zwykle na brzegach wód. Młode liście mleczy mogą być jedzone na surowo lub gotowane jak szpinak. Najsmaczniejszy jest podobno mlecz warzywny. Mlecze są zwykle gorzkawe, jak mniszek lekarski.-Jadalne są też podobno gotowane korzenie mlecza polnego i warzywnego. Liście mlecza warzywnego i kolczastego były jedzone przez Indian (Pinia i kilka parę innych plemion pd-zach. Ameryki Pn.), gotowane, rzadziej jedzone na surowo.

MLECZN1K Glaux (pierwiosnkowate Primulaceae)

Miecznik nadmorski (Sloniaw) Glaux maritima występuje na solniskach nad Bałtykiem i na Kujawach. Znajduje się pod ochroną. Korzeń byi zbierany przez cały rok przez Indian i gotowany długo przed spożyciem, w większych ilościach ma powodować uczucie senności i mdłości.

MNISZEK Taraxacum (złożone Asteraceae)

Rodzaj trudny do klasyfikacji, czasem wyróżnia się setki niewiele różniących się form i gatunków. Większość z nich zwykle klasyfikuje sięjako jeden zbiorowy gatunek - mniszek lekarski Taraxacum officinale, który jest jedną z najpospolitszych roślin w naszym kraju, zwykle rośnie na trawnikach, przydrożach i łąkach. Liście (najlepiej młode) i korzenie mniszka są jadalne surowe lub gotowane. Mają gorzki smak, nie wszyscy ¡e lubią. Aby ograniczyć gorzki smak liści przykrywa sięje na kilka dni czymś ciemnym, tak wybielone mają bardziej łagodny smak, ale są też mniej pożywne. Z dwuletnich korzeni zbieranych w jesieni i prażonych lobt się substytut kawy. Z kwiatów, liści i korzeni mniszka można parzyć herbatkę. Z kw iatów robi się też wino, należy przy tym unikać dodawania gorzkich, zielonych części rośliny.

Także Indianie używali mniszka, po jego pojawieniu się w Ameryce. Młode liście na wiosnę były jedzone na surowo lub gotowane m.in. przez Czirokezów i Papago. Odżibwejowie i Potawatomi gotowali liście z octem klonowym i podawali z wieprzowiną lub mięsem jelenia. Apacze dodawali kwiaty do napojów alkoholowych.

Mniszek lekarski (wszystkie części rośliny, szczególnie korzeń) jest także używany w ziołolecznictwie. Jest wartościowym środkiem moczopędnym, jako że jest bogaty w potas, nie powoduje zubożenia organizmu w ten pierwiastek. Ma on także działanie bakteriobójcze. Stosowany przy wielu schorzeniach, np. kamieniach żółciowych.

MODRZEW Larix (sosnowate Pinaceae)

Na południu Polski na kilkudziesięciu rozproszonych stanowiskach występuje dziko modrzew europejski Larix decidua. Często sadzony. Ponadto uprawiany jest modrzew japoński Larix kaempferi i jego

mieszańce z modrzewiem europejskim.

Łyko modrzewia europejskiego zbierane na wiosnę, suszone i sproszkowane było dodawane w niektórych krajach do chleba w czasach głodu. Wyżej wspomniane łyko oraz terpentyna robiona z żywicy modrzewia są stosowane w ziołolecznictwie. W lecie na pędach modrzewia pojawiają się białe słodkawe grudki, znane jako manna z Briancono, które były zbierane jako pożywienie lub lekarstwo,

Jakuci z pn. Syberii ucierali łyko modrzewia (przypuszczalnie chodzi o modrzew dahurski Larbc davunca) i gotowali je w zupie z rybą mięsem i  mlekiem.

Kiedy płonęły modrzewiowe lasy Rosji z opalonych pni modrzewia syberyjskiego Lar ix russica wydzielał się sok twardniejący w jadalną substancję zwaną "gumą orenburską.

Indianie Anticosti parzyli herbatę z gałązek i igieł Laruc taricina. Indianie Flathead i Thompson żuli żywicę z Larix occidentalis, a Flat- head wiosną jedli jego miazgę. Natomiast Okanogan-Colviile i Paiute robili syrop z soku tego gatunku.

MODRZEWNICA Andromeda (wrzosowate Ericaceae)

Modrzewnica zwyczajna Andromeda polifolia jest krzewinką występującą na torfowiskach wysokich na niżu Polski oraz w całej pn. Eurazji i Ameryce.

W Ameryce Odżibwejowie i Tanana przyrządzali herbatę powstałą przez zalanie zmacerowanych roślin zimną wodą. Liście i kwiaty parzone w gorącej wodzie wydzielają trujący glikozyd (andromedotoksynę) powodujący zaburzenia trawienne, nerwowe i oddechowe. W Europie od dawnych czasów notowano zatrucia miodem z tej rośliny.

MORWA Morus (morwowate Moraceae)

Kilka gatunków morwy występuje w Ameryce Pn i Azji. W naszym kraju hodowana jest jedynie morwa biała Morus alba (której owoce pomimo nazwy mogą być ciemne). Uprawiana była jako pożywienie dla gąsienic jedwabnika.

Owoce morwy białej są bardzo smaczne i słodkie. Duże ilości tych owoców są suszone w rodzaj rodzynek jako pożywienie zimowe w Afganistanie i Kaszmirze.

Jadalne są także młode liście i pędy, po ugotowaniu. Były stosowane jako pożywienie głodowe, podobnie jak pieczone, zmielone młode łyko, Z młodych pędów można także parzyć herbatkę.

MOZGA Phalaris (trawy Poaceae)

Mozga trzcinowata Phalaris arundinacea występuje pospolicie, najczęściej nad rzekami. Jest dużą trawą, ustępującą wielkością jedynie trzcinie. Rdzenie jej młodych pędów wiosną miękkie i słodkie, mogą być jedzone analogicznie jak •) trzcina,

MUCHOTRZEW Spergularia (goździkowate Caryophyllaceae)

Na piaszczystych miejscach ruderalnych pospolicie występuje u nas muchotrzew polny Spergularia rubra. Niezwykle rzadko można spotkać jeszcze kilka innych gatunków z tego rodzaju na namuliskach i solniskach. Nasiona muchotrzewu pospolitego były suszone i mielone na mąkę w okresach głodu.

NADBRZEŻYCA Corrigiola (goździkowate Caryophyllaceae)

Nadbrzeżyca nadrzeczna Corrigiola litoralis występuje jedynie na kilku stanowiskach na zachodzie Polski, na mokrych nadbrzeżnych piaskach. Ma jadalne liście.

NAGIETEK Calendula (złożone Asteraceae)

Nagietek lekarski Calendula officmalis jest rośliną roczną pochodzącą z pd. Europy. U nas uprawiany w ogrodach, czasem dziczeje na przydrożach.

Marynowano dawniej jego pąki kwiatowe. W Holandii i Wielkiej Brytanii pomarańczowe "płatki" wokół koszyczków kwiatowych były dodawano do masła i zup (jako przyprawa i dla nadania koloni). Znana od starożytności roślina lekarska.

NASIĘŻRZAŁ Ophioglossum (nasięźrzałowate Ophioglossaceae)

Nasiężrzał pospolity Ophioglossum vulgatum występuje rzadko na wilgotnych łąkach i w zaroślach, w całym kraju. Podobno byl używany jako warzywo w zach, Himalajach. Jak wszystkie paprocie, zawiera przypuszczalnie tiaminazę, usuwaną przez gotowanie iub suszenie (zobacz orlica i marsylia).

NAWŁOĆ Solidago (złożone Asteraceae)

Z liści pospolicie występującej na suchych łąkach i w widnych lasach nawłoci pospolitej Solidago virgaunea można parzyć herbatkę. Rzadko używana na pokarm jesl nawloć kanadyjska Solidago canadensis u nas często zdziczała na nieużytkach. Można podobno jeść jej gotowane młode liście i pędy z kwiatami. Indianie zbierali jej nasiona i jedli gotowane korzenie. Wiele gatunków nawloci jest trujących dla bydła. Radzę zachować ostrożność.

NERECZNICA Dryopteris (paprotnikowate Aspidiaceae)

Gotowane kłącza i młode pastoralowate pędy większości gatunków z tego rodzaju były używane jako pożywienie przez Indian pn-zach. Ameryki oraz Eskimosów. Nasz lud uważał je za rośliny trujące, używane przeciw robakom pasożytniczym. Jak wiele innych gatunków paproci, zawiera prawdopodobnie tiaminazę, enzym powodujący zubożenie ciała w witaminę BI. Niewielkie ilości nie są szkodliwe, ale spożywane regularnie mogą doprowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Enzym ten jest niszczone przez wysoką temperaturę lub gruntowne wysuszenie.

Nerecznica samcza Dryopteris filii-mus to najpospolitsza krajowa paproć. Jej kłącza jedzone były przez Indian Bella Coola surowe lub gotowane. Surowe kłącza miały mieć działanie odchudzające, Czirokezi używali naparu z kłączy do zwalczania robaków. Jej młode liście uważam za całkiem smaczne.

Nerecznica krótkoostna Dryopteris carthusiatta występuje pospolicie w naszych lasach. Mieszkańcy Alaski jedli pieczone wnętrza podziemnych nasad starych ogonków liściowych oraz gotowali młode pastorałowate liście jak szparagi z masłem, margaryną lub sosem.

Nerecznica górska Dryopteris expansa występuje niezbyt często w całym kraju. Indianie Clallam, Cowlitz i Thompson jedli jej gotowane kłącza. Cowlitz piekli je w ziemi przez noc. Mieszkańcy Alaski jedli gotowane młode pastoralowate liście, po usunięciu łusek, dodawali do nich olej foczy i suszone ryby. Najlepszym terminem zbioru kłączy jest wczesna jesień. Należy podobno zbierać jedynie kłącza z owalnymi jasnymi wyrostkami. Te z ciemnymi i podłużnymi powinny być omijane (?)

W naszych lasach występuje jeszcze nerecznica grzebieniasta Dryopteris cristata i nerecznica mocna Dryopteris affinis. Mogą mieć zbliżone zastosowanie do wyżej wymienionych gatunków.

NIECIERPEK Impatiens (niecierpkowate Balsaminaceae)

W naszym kraju występuje powszechnie w wilgotnych lasach niecierpek pospolity Impatiens noli-tangere o dużych żółtych kwialach. Ponadto silnie rozprzestrzeniły się nad rzekami, w lasach i zaroślach niecierpek dronokwiatowy Impatiensparviflora (ze wsch. Azji) i różowo kwitnący niecierpek himalajski Impatiensglandulifera.

Nasiona niecierpków mają przyjemny orzechowy smak i mogą być jedzone nawet na surowo.

Pędy niecierpków są szkodliwe na surowo, powodują mdłości. Zawierają też dużo szczawianów, podobnie jak szczaw, nie są więc wskazane dla osób ze skłonnością do artretyzmu i kamicy nerkowej. Jadalne są po dłuższym gotowaniu i odlaniu wody.

Łodygi i liście roztarte w dłoniach (lub wyciśnięty z nich sok) mają łagodzące działanie przy potłuczeniach, ranach, a także łagodzą poparzenia pokrzywą.

NOSTRZYK Melilotus (strączkowe Fabaceae)

Głównie na przydrożach, murawach i miejscach ruderalnych występują dwa najpospolitsze gatunki nostrzyka: biały M. alba i żółty M. officinalis. Rzadziej spotykane są: nostrzyk wyniosły M. altissima, wołżański M. wolgica i ząbkowany M. detuata.

Młode liście nostrzyków sąjadalne w niewielkich ilościach na surowo, w większych mogą powodować mdłości. Można też jeść gotowane liście i strąki. Jadalne są też podobno nasiona nostrzyka po ugotowaniu. Można z nich gotować zupę przypominającą grochówkę. Całe rośliny, a szczególnie kwiaty, po ususzeniu pachną wanilią, dzięki zawartości kumaryny. Można z nich robić hertialkę lub dodować do ciast. Muszą być dobrze wysuszone i nie sfermentowane. Dikumarol, substancja używana w truciznach na gryzonie, powodująca powstawanie krwotoków wewnętrznych, jest ekstrahowana z fermentowanego nostrzyku. Dlatego pod żadnym pozorem me należy jeść tej rośliny źle ususzonej Notowano bowiem zatrucia bydła spowodowane zjedzeniem takiego siana.

Na pożywienie używano dawniej korzeni nostrzyka wolżańskiego.

Nostrzyk żółty ma działanie uspokajające, moczopędne i antyseptyczne dla przewodów moczowych. Jest używany do leczenia żylaków. Obniża także zdolność do krzepnięcia krwi. Jego kwiaty i nasiona są czasem stosowane jako aromat w szwajcarskich serach.

OBRAZKI Arum (obrazkowate Araceae)

Obrazki alpejskie A rumalpinum są rzadkim gatunkiem wilgotnych i żyznych lasów liściastych występującym w Karpatach i na ich pogórzu, w Sudetach i na Jurze Krakowskiej, Pokrewny gatunek, obrazki plamiste Arum maculatum występuje na kilku stanowiskach na Pomorzu Zachodnim. Qba gatunki znajdują sig-pad .ochrony

Bulwiaste korzenie wszystkich gatunków obrazków zawierajądużo skrobi (ok, 25%), ale są niejadalne na surowo, bo zawierają dużo kryształów szczawianu wapna, powodujących potworny kłujący ból w ustach po ich zjedzeniu. Aby stały się jadalne muszą być gruntownie wysuszone lub/i gotowane. Liście sąjadalne dobrze ugotowane. Roślina wypuszczaliście tylko wiosną (już w czerwcu żółkną i więdną). Potem miejsce, gdzie rosną obrazki można rozpoznać tylko po obecności łodygi z owocami, przypominającej wychodzącą z ziemi czerwoną kolbę kukurydzy. Korzenie można pozyskiwać o każdej porze roku, choć leoretycznie powinny być najbogatsze w skrobię, kiedy roślina jest pozbawiona liści.

Jako. że poszczególne gatunki obrazków są trudne do odróżnienia od siebie i często zmieniała się ich systematyka, nie ma zawsze pewności, którego gatunku dotyczą sprawozdania o ich użytkowaniu. Gotowane korzenie obrazków plamistych (być może chodzi o obrazki alpejskie) były jedzone w Albanii, Sławonii, a liście przez Greków z Krymu. Korzenie i Uście Arum dioxcoridis jedzono w starożytnej Grecji w occie. Mieszkańcy Balearów robili w starożytności ciastka z gotowanych kurzeni Arum i lal i cum i miodu.

OCZAR Hamamelis (oczarowate Hamamelidaceae)

Kilka gatunków oczarów (najczęściej mieszaniec Hamamelis x intermedia) jest uprawianych w Polsce dla kwiatów rozwijających się jesienią, zimą lub wczesną wiosną, Z liści i gałązek oczaru wirginijskiego Hamamelis virginiana Czirokezi przyrządzali herbatę. Informacje o jadalności nasion oczarów są mało prawdopodobne.

OCZERET --> SITOWIE

OGÓRECZNIK Borago (szorstkoiistne Boraginaceae)

Ogórecznik lekarski Borago officinalis z południa Europy jest czasem uprawiany w ogrodach i dziczeje.

Młode liście i łodygi, o posmaku ogórka, są jadalne na surowo, ale z powodu szorstkości, lepsze gotowane. Kwiaty (o posmaku ostryg), też jadalne. Roślina jedzona na pd. Europy, w Grecji liście używane do owijania gołąbków (nadziewane ryżem). Grecy nazywali go "euphrosynon", jako że kwiaty dodane do kubka wina czyniły pijących wesołymi,

OKRZYN Laserpitium (baldaszkowate Apiaceae)

Okrzyn szerokolistny Laserpitium latifolium występuje na suchych murawach i w widnych lasach, zwykle na podłożu wapiennym. Rzymianie przyprawiali nim i kminem karczochy (przypuszczalnie chodzi o nasiona). Jako przyprawę stosowano na pewno też korzenie. Wywar z nasion dodawano także do piwa, Brak danych o jadalności drugiego krajowego gatunku - okrzynu łąkowego (pruskiego) Laserpitium prutenicum.

OLCHA Alnus (brzozowate Betuiaceae)

W Polsce występują trzy gatunki olch: czarna Alnus glutinosa (na niżu), szara A incana (w górach i na pogórzu oraz wyspowo na niżu) i zielona A. viridis (w najwyższych partiach Bieszczadów).

Brak wzmianek o jedzeniu europejskich gatunków olch. Natomiast sok /.pni olchy czerwonej A. rubraj. Ameryki Pn. był pity przez Indian Clallam, Skagit i Swinomish, przez tych ostatnich tylko przy nadchodzącym przypływie, a Salisz wiosną jedli kambium tej olchy z olejem.

Kora olch zawiera bardzo dużo garbników, ma silne właściwości ściągające.

OLIWNIK Eleagnus (oliwnikowate Eteagnaceae)

Czasem uprawiany w ogrodach oliwnik wąskolistny FJeagnus angustifolia jak i kilka innych rzadziej stosowanych gatunków, ma jadalne owoce o mączystym smaku. Gatunek ten jadany jest w wielu krajach pd. Europy i Azji,

OREGANO -> LEBIODKA

ORLICA Pteridium (orlicowate Hypolepidaceae)

Orlica pospolita Pteridium aęuiiinum jest jedną z najbardziej kosmopolitycznych roślin świata, występuje w różnych zbiorowiskach leśnych i nieleśnych od arktyki do tropików. Jej różne części, a szczególnie zarodniki są silnie rakotwórcze. Była jednak wykorzystywana jako cenne źródło skrobi przez dziesiątki tudów na całym globie.

Jej suszone kłącza zawierają aż 60% skrobi. Niestety są one bardzo gorzkie. Tej lekko trującej (i powodującej zatwardzenia) goryczki bardzo trudno pozbyć się całkowicie, nawet po kilkukrotnym gotowaniu. Można jednak wyeliminować przynajmniej jej większą część. Najłatwiej doprowadzić te kłącza dojadalności przez ich wysuszenie (można je tak przechowywać latami), obranie z gorzkiej czarnej skórki, a potem młócenie kijami. Suche części skrobiowe wykruszają się wtedy z twardych podłużnych włókien. Przy niewielkiej ilości obrabianych kłączy może z tym być trochę zachodu, ale przy większych ilościach można by zamienić to w prawdziwy przemysł. Moje eksperymenty wykazały, że można bez trudu zebrać ok. 6-7 kg świeżych kłączy na godzinę z łana orlicy rosnącego na miedzy na Podkarpaciu. Podobno orlica z Wysp Kanaryjskich ma kłącza dużo grubsze i łatwiejsze do zbierania. Ze względu na swoją pożywność i powszechne występowanie (na zachodzie Europy na pastwiskach występują czasem wielokilometrowe łany tego gatunku) kłącza były często używne jako pokarm. W 1683 r. w niektórych regionach Francji była taka bieda, że ludzie odżywiali się głównie chlebem z orlicy. W 1745 r. książę Orleanu dał Ludwikowi XV kawałek chleba z paproci, mówiąc: "Panie, to jest to czym żyją twoi poddani'1.

Na Sybeni warzono piwo z kłączy orlicy dodając słodu w ilości 2/3 ich wagi. Mieszkańcy Palma i Gomera przyrządzali chleb z zwany "gofio" pieczony z mąki z mielonych kłączy i jęczmienia. W 1405 r. Betanęon zauważył, że mieszkańcy Wysp Kanaryjskich w Ferro żyją na korzeniach paproci ("jeśli chodzi o ziarno, to nie mieli żadnego, ich chleb był zrobiony z korzeni paproci"). Kłącza orlicy jedli też Indianie - Hesquiat, Nitinaht i Thompson i inne sąsiednie plemiona jadły je pieczone lub gotowane i ubijane na mąkę lub papkę po usunięciu twardej, zewnętrznej skórki. Jedli je także mieszkańcy Nowej Zelandii!

Inną jadalną częścią orlicy są młode pastorałowate liście. Wychodzą one z ziemi bardzo późno (ok. 1 maja) i są jadalne (miękkie) przez jakieś dwa tygodnie (aż osiągną 20 cm wysokości). Jeśli liście można łatwo złamać oznacza to że są jadalne, jeśli liście stawiają opór, lamią się nierówno i pozostają nie złamane włókna, znak, że już za późno na zbiór. Surowe liście są gorzkie i mają działanie rakotwórcze. Dodatkowo zawierają tiaminazę, enzym powodujący rozkładanie wityminy BI. Jadalne są dopiero po ugotowaniu, najlepiej z łyżką popiołu z drzew liściastych (oczywiście potem popiół dobrze jest wypłukać). Takie młode liście gotowali górnicy w Kalifornii, są cenione w Japonii (jako potrawa "warabe"). Liście, na surowo lub gotowane jedzone były przez Indian (m.in, Costanoan, Salisz, Odżibwejowie). Odżibwejowie żywili się przez przynajmniej kilka dni przed wiosennymi polowaniami wyłącznie orlicą, bo wtedy łania także kanni się nimi, i wojownicy pachnieli jak ona

ORLIK Aquilegia (jaskrowate Ranunculaceae)

W widnych lasach i zaroślach, na glebach wapiennych występuje orlik pospolity A. vulgaris. Jest gatunkiem chronionym.

Orlik pospolity jest rośliną trującą. Można jedynie zbierać bardzo smaczne słodkie kwiaty i dodawać do sałatek.

Zaznaczyć należy, że niektóre gatunki orlika były jedzone. Indianie Miwok gotowali na wiosnę młode rośliny Aquilegiaformosa. Podobno korzenie A. canadensis też były jedzone przez Indian.1

ORZECH Juglans (orzechowate Juglandaceae)

Powszechnie w naszym kraju uprawiany dla smacznych orzechów jest orzech wioski Juglans rcgia, Jego nazwa jest myląca-nie pochodzi on z Włoch, a przymiotnik wioski jest synonimem słowa "wołoski" - pochodzący z Wołoch, czyli Rumunii. Gatunek ten bowiem rośnie dziko na Bałkanch i w Azji Mniejszej.

Orzech włoski jest jednym z najsmaczniejszych orzechów. Zebranie zapasu orzechów jest chyba najłatwiejszym sposobem zapewnienia sobie bogatego źródła tłuszczów i białka na zimę. Jądro orzechów gatunków z rodzaju Juglans zawiera bowiem 21-24% białka, 60% tłuszczu i 10­15% cukrów. Orzechy suszymy ułożone w jedną warstwę w suchym i przewiewnym miejscu (inaczej spleśnieją). Tak ususzone nadają się do jedzenia nawet po kilku latach. Zmielone wyłuskane orzechy przyjmują postać brązowej masłowatej pasty, można ją dodawać do ciast i zup. Zmieszane z wodą dają przyjemny napój podobny w smaku do kakao. Podczas gotowania dobrze zmielonych orzechów z wodą na powierzchnię wypływa tłuszcz, który można oddzielać i dodawać do innych potraw. Nie należy przechowywać go zbyt długo, bo jełczeje.

Zielone i jeszcze miękkie orzechy (koniec czerwca) służą do wyrobu nalewek i marynat. Orzechówka (nalewka z zielonych orzechów) jest używana jako skuteczny domowy lek przy niestrawnościach i zatruciach. Cała roślina ma działanie bakteriostatyczne. Działa też zabójczo na wiele roślin, dlatego wokół orzechów jest zwykle dosyć łyso.

W parkach uprawianych jest jeszcze kilka gatunków drzew z tego rodzaju, najczęściej orzech czarny Juglans mgra i szary Juglans ci­nerea (ang. buttemuł - "orzech masłowy"). Owoce wszystkich gatunków były używanejako rośliny jadalne.

Owoce orzecha szarego i czarnego były powszechnie zbierane przez Indian np. Irokezów. Orzechy jedli na surowo lub tłuczone, dodawane do różnych potraw, gotowane na papkę (orzechy szare także jako pokarm dla niemowląt), pieczono z nich placki i przyrządzano napój, a olej zebrany z powierzchni zupy orzechowej przechowywano osobno i używano do przyprawiania innych potraw. Zaznaczyć należy, że dzikie orzechy mają owoce mniejsze od form uprawnych orzecha włoskiego, o twarszej łupinie i często trudniej jest oddzielić je od części zdrewniałych.

Dlatego Indianie miażdżyli duże ilości całych orzechów (razem z łupiną) i gotowali je z wodą, zbierając jedynie olej z powierzchni tego wywaru. Sok orzecha czarnego jest czasem zbierany na wiosnę, pije się go na świeżo lub koncentruje w syrop albo cuker.

ORZESZNIK Carya (orzechowate Jugłandaceae)

Do rodzaju należy 20 gal. amerykańskich i azjatyckich drzew wydających jadalne orzechy. W Polsce w parkach spotyka się rzadko trzy gatunki - orzesznik gorzki Carya cordiformis, orzesznik pięciolistkowy Carya ovata i or/csznik siedmiolistkowy Carya laciniosa.

Orzesznik gorzki ma jadalne owoce, są one jednak gorzkie. Jedzone były przez Irokezów w stanie świeżym lub gotowane w zupie. Bardzo ceniony olej z powierzchni zupy dodawali do innych potraw,

Orzesznik pięciolistkowy, jak większość gatunków z tego rodzaju, ma słodkie i smaczne owoce. Owoce jedzone przez Indian m.in. Dakotów. Paunisów i Irokezów. Orzechy były przechowy wan na zimę lub na świeżo gotowane na zupę lub ubijane w papkę na pożywienie dla niemowląt. Natomiast owoce orzesznika siedmiolistkowego były jedzone przez Czirokezów.

OSET Carduus (złożone Asteraceae)

Liście, dna koszyczków kwiatowych i łodygi wszystkich gatunków ostów są mniej lub bardziej jadalne. Pozbawione powinny być tylko kłujących kolców, które wykształcają niektóre gatunki.

W całej Polsce występuje w zaroślach i na miejscach ruderalnych oset kędzierzawy Carduus crispus. Jego młode liście gotowane były jako potrawa głodowa.

Na miejscach ruderalnych, głównie na zachodzie Polski, występuje oset zwisły Carduus nutans. Rdzeń młodych łodyg jest smaczny po ugotowaniu. Suszone kwiatostany niektórych gatunków ostu m.in. ostu /wis!ego są wciąż używane na zachodzie Europy (głównie we Francji) do ścinania mleka przy wyrobie serów. Kwiatostany maceruje się w wodzie przez 5-6 godzin, poczym zanurza się je w muślinowej siateczce w mleku o temp. 50 C, ścina się ono po pól godzinie. W tej temperaturze polrzebaby kilku godzin, aby stało się to bez udziału ostu.

W Karpatach i Sudetach nad rzekami występuje często łanowo oset łopianowaty Carduuspersonata. Jego obrane soczyste łodygi, nawet surowe, mają bardzo przyjemny, łagodny smak. Jest to jedno z najsmaczniejszych warzyw dostępnych w naszej rodzimej przyrodzie,

OSIKA --> TOPOLA

OSTROŻEŃ Cirsium (złożone Asteraceae)

Liście, dna koszyczków kwiatowych, łodygi i korzenie wszystkich gatunków ostrożeni są mniej lub bardziej jadalne. Pozbawione powinny być tylko kłujących kolców, które wykształcają niektóre gatunki. Korzeń (podobnie jak korzeń łopianu i topinamburu) zawiera inulinę, wielocukier nie przyswajany przez organizm i powodujący czasem fermentację w jelitach i produkcję gazów.

Występujący na wilgotnych lakach i w lasach całej Polski, kremowo kwitnący ostrożeń warzywny Cirsium oleraceum był w Europie uprawiany jako warzywo dla korzeni pozyskiwanych przed zakwitnięciem rośliny. Najmłodsze liście mają smak do złudzenia przypominający sałatę, później robią się gorzkie. W Rosji jedzono je gotowane.

Jadalny jest także jeden z naszych najgorszych chwastów, dwuletni ostrożeń potny Cirsium arvense. Obieranie rośliny z kolców jest bardzo żmudne, dlatego najlepiej zbierać tylko korzenie roślin jednorocznych.

Jadalne liście, obrane łodygi i gotowane dno kwiatowe ma ostrożeń głowacz Cirsium eriophorum. rzadki gatunek suchych muraw karpackich. Łodygi są smaczne, muszą być jednak wcześniej namoczone w wodzie, aby usunąć gorzki smak.

Jadalne młode liście i obrane łodygi, surowe lub gotowane, ma ostrożeń błotny Cirsium palustre, pospolity w całej Polsce na wilgotnych łąkach i pastwiskach.

Na miejscach ruderalnych, przydrożach i pastwiskach występuje ostrożeń lancetowaty Cirsium vulgare (C. lanceolatum). Jednoroczny korzeń jest jadalny, w smaku trochę jak topinambur. Indianie Thomp­son używali, świeże lub suszone, pokrojone kawałki korzenia do gotowania zupy. Jadalne są też miotle szypułki kwiatowe, gotowane jako warzywo. Młode liście, po usunięciu kolczastych wyrostków, są jadalne po ugotowaniu, namoczone dzień wcześniej w wodzie z solą. Można leż jeść gotowane pąki kwiatowe i pieczone nasiona (jakież żmudne jest ich zbieranie!). Suszone kwiaty mogą być używane zamiast podpuszczki do ścinania inleka.

Pospolitym gatunkiem łąkowym wschodniej i południowej Polski jest ostrożeń łąkowy Cirsium rivulare Brak informacji o jego jadalności w literaturze, osobiście jednak oceniam smak jego soczystych pozbawionych kolców liści na równi z ostrożeniem warzywnym (są one przysmakiem krów).

Indianie jedli korzenie, łodygi, liście lub dna kwiatowe niektórych amerykańskich gatunków, gotowane lub na surowo.

OSTRZEŃ Cynoglossum (szorstkolistne Boraginaceae)

Na suchych miejscach ruderalnych występuje ostrzeń pospolity Cynoglossum officinale. Jego liście są podobno jadalne na surowo lub gotowane. Mają jednak nieprzyjemny smak, a w większych ilościach mogą być toksyczne. Zawierają ponadto rakotwórcze alkaloidy.

OWIES Avena {trawy Poaceae)

W Polsce powszechnie uprawiany jest owies zwyczajny Avena sa­tiva, używany szczególnie do wyrobu płatków owsianych. Dawniej uprawiano także owies szorstki A. strigosa. nagoziamowy A. nuda i krótki A. brevis. Obecnie jako przydrożny lub polny chwast występują zdziczałe: owies szorstki i o. głuchy A. fatua. Ten ostatni gatunek występuje zdziczały także w Kalifornii, gdzie był zbierany z dzikich stanowisk przez tamtejszych Indian.

Wszystkie gatunki z tego rodzaju można użytkować podobnie jak owies zwyczajny. Ziarno może być mielone na mąkę lub gotowane w całości. Jeść można także skiełkowane ziarniaki.

OŻANKA Teucrium (wargowe Lamiaceae)

Ożanka właściwa Teucrium chamaedrys występuje u nas na suchych murawach na południu i pd.-wsch. kraju. Jest ona w niektórych krajach używana do wyrobu gorzkich nalewek żołądkowych.

Ożanka nierównoząbkowa Teucrium scorodonia występuje u nas w widnych lasach i na przydrożach, głównie na zach. kraju. Podobno przypomina w.smaku chmiel i jest zamiast niego używana w niektórych rejonach Europy.

Brak informacji o pozostałych dwóch krajowych gatunkach ożanki.

PALUSZNIK Digitaria (trawy Poaceae)

Palusznik krwawy Digitaria sanguinalis (Panicum sanguinale) jest obecnie chwastem polnym, kiedyś był uprawiany u nas jako zboże. Ma bardzo smaczne i pożywne nasiona, z których można robić mąkę. Na glebach piaszczystych występuje jeszcze palusznik nitkowaty Digitaria ischaemum.

PAŁKA Typha (pałkowate Typhaceae)

Dwa gatunki pałki, pałka szerokolistna Typha latifolia (najpospolitszy gatunek pałki na całej północnej półkuli) oraz wąskolistna Typha angustifolia występują w całej Polsce w mokrych rowach oraz na brzegach stawów i jezior. Rośliny z tego rodzaju należą do najważniejszych i najłatwiejszych do pozyskania źródeł pożywienia w dzikiej przyrodzie, można je ponadto znaleźć nad wodami na całym świecie. Wszystkie ich części są jadalne.

Korzenie, grubości kciuka, są jadalne na surowo i gotowane. Należy pozyskiwać je od jesieni do wiosny. Jedyna trudność polega na tym, że woda jest wtedy bardzo zimna i wkładanie do niej rąk, nie mówiąc o bosych nogach, jest bardzo nieprzyjemne. W lecie są zwiotczałe i mają mało składników pokarmowych. Zwykle są zagłębione w śmierdzącym mule, dlatego należy je dobrze umyć przed użyciem. Używane były przez biednych osadników w Virginii oraz wiele prymitywnych ludów, szczególnie często przez Indian, Najczęściej mielili je na mąkę, z której przyrządzali rodzaj papki, tak robili np, Paiute. Natomiast Indianie Cree suszyli na zimę całe obrane korzenie. Jeden hektar pałki może dać 8 ton mąki z korzeni. Zawierają one 55-80% węglowodanów, w tym 30-46% skrobi, oraz 6-8% białka. Mąkę tą można także dodawać do mąki zbożowej i piec z niej chleb. Pamiętać należy, że korzenie te, pomimo przyjemnego smaku zbliżonego do ziemniaków, zawierają dużo podłużnych włókien, które trudno pogryźć. Są trzy sposoby ich utylizacji. Można żuć surowe lub gotowane korzenie i po paru minutach wypluć włókna. Można pokroić korzenie niplasterki grubości kilku milimetrów i jeść wraz z pociętymi włóknami, wreszcie można, długo gotując korzenie (np. 2-3 godziny) oddzilić sitem odżywczy wywar od włókien.

Sproszkowane korzenie palki szerokoIistnej wraz z korzeniami krwiściągu większego Satiguisorba cfficinalis, łączenia baldaszkowatego Butomus umbellatus i dwóch gatunków lilii: Lilium spectabile i L martagon były przez Jakutów (w XIX w.) dodawane zamiast mąki do potrawy zwanej 'butagas'.

Najsmaczniejsze są nasady młodych pędów pałki (smakują jak ziemniaki i pory ugotowane razem z dodatkiem niewielkiej ilości małż) w okresie od wczesnej wiosny do czerwca, jadalne na surowo, ale lepsze gotowane w zupie. W lecic robią się twarde. Wyglądają jak gigantyczne pory. Postępujemy z nimi też jak z porami używamy jedynie miękką białą część długości 5-20 cm. Im później zbieramy te pędy tym więcej zewnętrznych twardych warstw łodygi musimy odrzucić. Jak rozpoznać, które warstwy odrzucić? Otóż rdzeń nadający się do użycia powinien być tak miękki, że łatwo go pogryźć na surowo. Za twarde warstwy łodygi stawiają opór zębom. Na początku lata z grubej łodygi można użyć jedynie rdzeń gubości cienkiego ołówka, a w sierpniu cale pędy są zbyt twarde i trzeba zacząć zbierać korzenie. Jedna z angielskich nazw pałki to "kozackie szparagi" (Cossack asparagus), bo była ona tradycyjnie jedzona przez Kozaków. Angielski podróżnik pisze w swoim opisie podróży po Rosji, że ludzie pożerali ją na surowo z taką zachłannością jakby był to religijny obowowiązek. Widać ją było na każdej ulicy i w każdym domu, przywiązaną do patyków.

Wyborne są także młode żeńskie kwiatostany - "palki" od których wywodzi swą nazwę cała roślina. Można je jeść na surowo lub gotowane. Smakują jak kolby kukurydzy.

Bardzo cennym pożywieniem, bogatym w białko, jest żółty pyłek. Irzcba jednak dopilnować terminu - pojawia się on na kwiatostanach jedynie na około tydzień. Duże jego ilości można otrzepać z pałek na talerz, Indianie ugniatali go w rodzaj ciasteczek, które później gotowali. Przyrządzanie ciast z dodatkiem pyłku palki jst szczególnie popularne w pd-wsch. Azji,

Jadalne są także nasiona. Indianie robili z ugniecionych prażonych nasion placki pieczone na żarze, albo też gotowali je przy pomocy mzżarzonych kamieni na papkę lub zupę. Są one bardzo drobne, w dodatku występują razem z puchem. Aby się go pozbyć Indianie wrzucali je do worka razem z żarzącymi się węglami i potrząsali. Puch wypalał się, a z worka wypadały prażone nasiona.

PAPROTKA Polypodium (paprotkowate Polypodiaceae)

Paprotka zwyczajna Polypodium vulgare występuje w lasach całej Polski, często na stromych kamienistych zboczach. Znajduje się pud ochroną. Na zachodzie Europy rośnie także na drzewach, jako jedna z niewielu epifitycznych roślin naczyniowych strefy umiarkowanej. Korzeń ma specyficzny nieprzyjemny zapach i słodki, później mdlący, smak. Korzeń zawiera 15% sacharozy i 4% glukozy. Korzeń paprotki był od wieków stosowany w ziołolecznictwie jako środek stymulujący wydzielanie żółci i łagodny środek przeczyszczający. Herbatka z paprotki ma działanie robakobójcze.

Pokrewne gatunki amerykańskie były jedzone przez Indian. Indianie Salisz jedli świeże kłącza najbliższej krewnej paprotki zwyczajnej (czasem nie są odróżniane od siebie) - Polypodium virginianum albo suszonych używali w zimie zamiast cukru. Kłącza Polypodium glycyrrhiza były żute tubjedzone dla słodkiego smaku przez Indian z pn.-zach. Ameryki Pn. (np. Thompson), trzymane w ustach łagodziły pragnienie. KwakiutI suszyli je i gotowali w czasach głodu albo też prażyli, tłukli, kroili na kawałki i żuli z olejem. Thompson żuli też kłącza P. hesperinum dla przyjemnego słodkiego lukrecjowego smaku, natomiast P. scouleri była używana przez Indian Makah i Hesquiat.

PAPROTNIOCA Cystopteris (wietlico wate Athyriaceae)

Na zacienionych skałach i murach występuje w całym kraju paprotnica krucha Cystopteris frag His. Bardzo rzadko, głównie w górach, znaleźć można jeszcze paprotnice: królewską Cystopteris alpina, górską C. montana i sudecką C. sudetica.

Paprotnica krucha i górska były używane jako pożywienie głodowe. Jak większość paproci mogą być trujące na surowo.

PAPROTNIK Polystichum (paprotnikowate Aspidiaceae)

Na stromych cienistych zboczach, głównie w lasach bukowych na pd. kraju występują trzy gatunki z tego rodzaju: paprotnik kolczysty Polystichum aculeatum, Brauna P. braunii i ostry P. lortchitis.

Paprotnik kolczysty jest podobno dodawany do sosów "curry" w Indiach. Nie wiadomo czy chodzi to o młode liście, czy korzenie.

Dwa gatunki amerykańskie byty jedzone przez Indian. Pastorałowato zwinięte młode liście Polystichum arostichoides były jedzone przez Czirokezów. Kłącza Polystichum munitum były gotowane i jedzone m.in. przez Kllallam i Makah. Indianie Nitinaht jedli je tylko latem. Makah gotowali młode pędy Rubus spectabilis na gorących kamieniach razem z liśćmi tej paproci żeby dawała aromat. Klallam oprócz kłączy gotowali też nasady liści.

PARCZELINA Ptełea (rutowate Rutaceae)

Parczelina trólistkowa Ptelea trifoliata pochodzi z Ameryki Pn. Jest czasem uprawiana w parkach i dziczeje. Jej gorzkie skrzydlaki były używane zamiast chmielu, jako przyprawa do piwa.

PARIETARIA Parietaria (pokrzywowate Urticaceae)

Rzadko, głównie na Śląsku, występuje na miejscach ruderalnych parietaria lekarska (pomurnik) Parietaria officinalis. Ma ona smaczne liście, jadalne na sutowo i po ugotowaniu.

PARZYDŁO Aruncus (różowate Rosaceae)

Parzydlo leśne Aruncus sylvestris występuje w cienistych lasach i zaroślach, w górach i na wyżynach Małopolski, rzadziej na Podlasiu. Jest gatunkiem chronionym. Często uprawiane w ogrodach. Jego młode pędy i liście są jadalne po ugotowaniu. Zawierają jednak pewne ilości kwasu pruskiego, należy więc uważać z tą rośliną, nie jeść za dużo.

PASTERNAK Pastinaca (baldaszkowate Apiaceae)

Pospolicie na łąkach i przydrożach na glebach bogatych w wapń występuje pasternak zwyczajny Pastinaca sativa. Jest on przodkiem pasternaku ogrodowego o grubszym korzeniu, uprawianego od starożytności.

Dziki pasternak smakuje podobnie jak ogrodowy. Ma jednak cieńszy i twardszy korzeń. Korzeń, w smaku podobny do pietruszki, ale słodszy, jest wspaniałym materiałem na zupy. Ponadto jadalne są młode liście, a nasiona można używać jako przyprawy, jak kopru.

PERZ Agropyron (trawy Poaceae)

Perz właściwy Agropyron repens (Elymus repens)jesl pospolitym i uciążliwym chwastem polnym. Jednak jego długie i mięsiste kłącza są jadalne i dosyć pożywne (zawierają skrobię). W czasach niedostatku, także w Polsce były jedzone gotowane tub suszone ! sproszkowane dodawano je do mąki na chleb. Po długim gotowaniu mogą stanowić nawet surowiec do wyrobu piwa. Parzy się z nich także herbatkę. Jadalne są także nasiona perzu, jednak dosyć trudno je zbierać i oczyszczać. Perz ma dobroczynne działanie przy chorobach nerek, wątroby i układu moczowego.

Nic nie wiadomo o użytkowaniu kilku innych rzadszych gatunków z tego rodzaju.

PĘPAWA Crepis (złożone Asteraceae)

W naszym kraju występuje ki tka gatunków z tego rodzaju.

Istnieją informacje, że spotykana na suchych murawach i przydrożach pępawa dachowa Crepis tectorum ma młode liście jadalne po ugotowaniu. Należy być jednak ostrożnym, niektóre gatunki mogą być toksyczne. Kilka amerykańskich gatunków pępawy było jedzonych na surowo.

PIASKOWIEC Arenaria (krzyżowe Brassicaceae)

W Polsce występuje powszechnie na piaszczystych glebach piaskowiec macierzankowy Arenaria serpyiltfolia. Poza tym niezwykle rzadko na podobnych siedliskach w centralnej i pn-wsch. części kraju można znaleźć piaskowca trawiastego Arenaria graminifolia, a w Tatrach piaskowca orzęsionego A, eiliata.

Liście piaskowca macierzankowego można podobno jeść po ugotowaniu.

Na Islandii inny gatunek piaskowca Arenaria peploides był jedzony gotowany lub kiszony, jak kapusia, przez Islandczyków. Amerykańskie gatunki piaskowca były przez Indian stosowane jedynie jako lekarstwo.

PIEPRZYCA Lepidium (krzyżowe Brassicaceae)

W Polsce dziko rośnie kilka gatunków, głównie na miejscach ruderalnych Najpospolitsza jest pieprzyca gruzowa Lepidium rudera/e. Uprawiana jest także powszechnie pieprzyca siewna ("rzeżucha") Lepidium sativum, pochodząca z Bliskiego Wschodu. Młode liście i niedojrzałe łuszczyny wszystkich gatunków mają piekący smak zbliżony do gorczycy. Świetne do sałatek. Liście występujących u nas - pieprzycy polnej Lepidium campestre i p. wirgińskiej L. virginicum były jedzone przez Czirokezów, którzy smażyli ugotowane wcześniej rośliny. Nasiona mogą być dodawane do potraw jako ostra przyprawa. Z tłuczonych nasion amerykańskiego gatunku Lepidium fremontii rozpuszczonych w wodzie Indianie Kawaiisu przyrządzali napój.Aby uniknąć tworzenia się szkodliwych (w większych ilościach) substancji w przygotowywanych do jedzenia liściach, zmacerowane liście powinny być polane niewielką ilością ciepłej (nie gorącej, ani zimnej) wody lub octem.

PIEPRZYCZNIK Cardaria (krzyżowe Brassicaceae) Pierzycznik przydrożny Cardaria draba występuje prawie w całym kraju na miejscach ruderalnych. Jego młode liście i pędy są jadalne.

PIERWIOSNEK Primula (pierwiosnkowate Primulaceae)Siedem gatunków pierwiosnka występuje w naszym kraju. Z tego cztery gatunki tylko w wyższych partiach gór (jeden z nich prawdopodobnie już u nas wymarł) i brak danych o ich wykorzystywaniu. Najpospolitszy z lego rodzaju jest pierwiosnek lekarski Primula veris (P. officinalis) miejscami liczny na suchych łąkach i w widnych lasach. W górach i na pogórzu (b. rzadko na niżu) występuje także pierwiosnek wyniosły, rosnący na wilgotnych łąkach i w żyznych lasach liściastych. W ogrodach jest często hodowany pierwiosnek bezłodygowy Primula vulgaris (P. acaulis), dziko już chyba tylko na jednym stanowisku na Wyżynie Lubelskiej, pospolity w lasach i zaroślach Europy Zachodniej.Młode liście trzech wyżej wspomnianych gatunków są jadalne w niewielkich ilościach na surowo lub gotowane. Później robią się mniej przyjemne w smaku.W Anglii tradycyjnie fermentowano świeżo otwarte kwiaty pierwiosnka bezłodygowego i lekarskiego z wodą i cukrem w rodzaj wina o właściwościach uspokajających.Trzy wymienione wyżej gatunk it korzeń i kwitnąca roślina) są czasem stosowane jako rośliny lecznicze. Najsilniejsze działanie ma pierwiosnek lekarski. Używany jest szczególnie przy skurczach, paraliżach i bólach reumatycznych. Roślina zawiera saponiny o działaniu wykrztuśnym i salicylany (o działaniu jak apsiryna).

PIĘCIORNIK Potentilla (różowate Rosaceae).
 Dwadzieścia kilka gatunków pięciorników występuje w naszym kraju. Kilka z nich było używanych za pożywienie. Na przydrożach, przychaciach i pastwiskach często występuje pięciornik gęsi Potentilla anserina. Jego korzeń jest jadalny na surowo lub gotowany, dosyć smaczny (jak pasternak), choć drobny. Może też być suszony i dodawany do zup lub mąki. Na Hcbrydach korzeń tej rośliny dawał niektórym ludziom pożywienie miesiącami. Młode pędy są jadalne na surowo. Z liści można parzyć herbatkę. Używany w ziołolecznictwie, ma działanie ściągające. Na łąkach i pastwiskach, zwykle na podłożu o odczynie kwaśnym, występuje pospolicie pięciornik gęsi Potentilla ereeta. Jego korzenie zawierają niezwykle dużo taniny i są w związku z tym niesmaczne. W gotowaniu wytrącają się jednak w rodzaj gumy i mogą być jedzone, raczej jako pożywienie głodowe. Z korzeni można parzyć herbatkę. Duża zawartość taniny (więcej niż w korze dębu) czyni z tego gatunku jedno z podstawowych ziół stosowanych przeciw biegunkom. Pięciornik krzewiasty Potentilla fruticosa występuje na dużych obszarach Ameryki i Eurazji, w Europie na wyspowych stanowiskach, głównie w górach, u nas tylko często sadzony w ogrodach. Na Syberii nazywany "kurylskoj czaj", bo rosyjscy chłopi i Tatarzy robili z jego liści herbatę.

Pięciornik wyprostowany Potentilla recta występuje rozproszony na suchych murawach nawapiennych w pd części kraju. Jego owocc, niedojrzałe i dojrzałe, są jadalne na surowo lub gotowane.

Pięciornik rozłogowy Potentilla reptans występuje pospolicie na przydrożach, murawach i skrajach zarośli. Jego młode liście mogą być jedzone na surowo.

Pięciornik skalny Potentilla rupestris występuje rzadko na suchych murawach i w widnych lasach w pn. i środkowej Polsce. Mongołowie nazywają go "khaltalsa", a na Syberii "polwoj czaj"; robi się z niego herbatę.

Pięciornik niski Potentilla supina występuje na namuliskach i przydrożach, najliczniej w dolnie Wisty i Odry. Jego młode liście były jadane po ugotowaniu jako pożywienie głodowe.

Do rodzaju pięciornik zaliczany jest czasem SIEDMJOPALECZN1K

PIGWA Cydonia (różowate Rosaceae)

Pigwa właściwa Cydonia oblong a to niewielkie drzewo uprawiane powszechnie w pd-zach Azji i na Bałkanach, a rzadko i u nas.

Jej podobne do dużej gruszki owoce są dosyć cierpkie na surowo i w dziwny sposób drażnią przełyk (kiedyś prawie zadusiłem się owocem pigwy na śmierć - utknął mi on w gardle, co często 2daża się przy jedzeniu pigwy na surowo). Są jednak świetnym materiałem na konfitury i galaretki oraz jako dodatek do herbaty zamiast cytryny.

PIGWOWIEC Chaenomeles (różowate Rosaceae)

Dwa gatunki pigwowca - okazały Chaenomeles speciosa i japoński Ch. japonka, oba z Dalekiego Wschodu, są uprawiane w Polsce jako rośliny ozdobne. Ich twarde owoce mają takie same właściwości jak pigwa. Są dosyć cierpkie na surowo, ale są świetnym materiałem na konfitury i galaretki oraz jako dodatek do herbaty zamiast cytryny.

PŁYWACZ Utricufaria (pływaczowate Lentibulariaceae)

Kilka gatunków tych owadożernych roślin występuje u nas w wodach stojących ubogich w składniki pokarmowe. Jadalne są podobno korzenie i liście najczęstszego z naszych gatunków-pływacza zwyczajnego Ulri- c ulana vulgaris. Sok wyciśnięty z jego pędów ma być bogaty w minerały.

PODAGRYCZNIK Aegopodium (baldaszkowate Apiaceae)

Podagrycznik pospolity Aegopodium podagraria jest jednym z najpospolitszych gatunków ogrodów, parków i lasów.

Młode liście na wiosnę nadają się na sałatki, starsze liście można gotować. Jadany byl w starożytnym Rzymie, Szwecji, Szwajacarii, a także w Polsce, stąd jedna z ludowych nazw - "barsznica". Podagrycznik ma działanie stymulujące, gojące i moczopędne.


Portu laka pospolita                         Przęstka pospolita

145

PODEJŻRZON Botrychium (nasięźrzałowate Ophioglossaceae)

W naszym kraju na suchych murawach i w widnych lasach występuje rzadko kilka gatunków paproci z tego rodzaju: podejżrzon księżycowy Botrychium lunaria, p. mam no wy B. matricariifolium, p. ruto! istny B. multifidum oraz prawie wymarły p. wirginijski B. virginianum. Kiedyś występowały, obecnie nie odnajdywane, p. pojedynczy B. simplex i p. lancetowaty B. lanceolatum.

Podejżrzon wirginijski (przypuszczalnie korzenie) był jadany w Himalajach i na Nowej Zelandii.

Wszystkie krajowe gatunki podcjźrzonów są pod ochroną.

PODKOLAN Platanthera (storczykowate Orchidaceae)

Podkolan biały Platanthera bifolia i zielonawy P. chlorantha występują w całej Polsce w lasach i zaroślach, pierwszy z gatunków rośnie też czasem na łąkach. Oba gatunki znajdują się pod ochroną.

Korzenie podkolanów są bogate w skrobię, jadalne po ugotowaniu, mogą stanowić materiał na "salep", zobacz STORCZYK i -»KUKUŁKA.

PODRZEŃ Blechnum (podrzeniowate Blechnaceae)

Po drżeń żebrowiec Blechnum spicant występuje w lasach bukowych gór i Pomorza, na kwaśnym podłożu. Jest ¡¡atuniem chronionym. Korzenie i młode liście były czasem używane jako pożywienie głodowe.

POKRZYWA Urtica (pokrzywowate Urticaceae)

Jednym z najpospolitszych gatunków roślin jest pokrzywa zwyczajna Urtica dioica, występująca na bogatych w składniki pokarmowe siedliskach, zarówno w otoczeniu człowieka, jak i w lasach. Liście i łodygi pokrzyw pokryte są gruczolkami wydzielającymi kwas mrówkowy powodujący podrażnienie skóry i pieczenie. Gotowanie lub suszenie usuwa piekące właściwości.

Młode liście i pędy od przedwiośnia do maja są bardzo wartościowym pokarmem po ugotowaniu. Później rtależy używać jedynie najmłodszych liści na wierzchołku pędu, o ile są zielone i świeże. Zawierają dużo żelaza oraz witaminy A i C. Stare liście i pędy nie powinny być jedzone, bo zawierają drobne Icamyczkowate twory zwane cystolitami, które podrażniają nerki. Liście pokrzywy naj lepiej gotować z niewielką ilością wody, z dodatkiem masta i czosnku. Można także dodać imbiru. Ja zamiast imbiru stosuję jedno kłącze naszego rodzimego kopytnika. Liści pokrzywy można też dodawać do zup.

Sok wyciśnięty z liści lub herbatka (której nie cierpię) jest czasem pila w celach leczniczych (oczyszczanie krwi, wzmacnianie). Pokrzywa była od zarania dziejów stosowana jako roślina lecznicza, np. przy leczeniu kataru siennego, artretyzmu i anemii.

Sok z liści lub wywar z całej rośliny może być stosowany zamiast podpuszczki do wyrobu wegetariańskiego nabiału.

Z młodych liści pokrzywy ważono czasem piwo.

Naprzychaciach występuje jeszcze jednoroczna pokrzywa żegawka Urtica urens, mniejsza od pokrzywy zwyczajnej. Może być używana w podobny sposób.

POMOCNIK Chimaphila (gruszyczkowate Pyrolaceae)

Gorzkie liście i korzenie pomocnika baldaszkowego Chimaphila umbellata występującego w naszych lasach iglastych był używany przez Indian Thompson do parzenia herbaty. Gatunek chroniony.

POPŁOCH Onopordum (złożone Asteraceae)

Popłoch pospolity Onopordum (Onopordon) acanthifolium występuje na miejscach ruderatnych w całym kraju.

Pąki kwiatowe popłochu po ugotowaniu smakują jak karczochy, chociaż są dużo mniejsze. Jadalne są też młode liście (zanim roślina zakwitnie) i łodygi po obraniu <

PORTULAKA Portulaca (portulakowate Poiiulacaceae) Portulaka pospolita Portulaca oleracea pochodzi z rejonów tropikalnych i subtropikalnych Starego Świata. Występuje u nas rzadko jako chwast. Od 2000 lat portulaka jest używana jako warzywo w Indiach i Persji, a obecnie w wielu innych krajach. Kwaskowate liście i pędy są jadalne na surowo, ale najlepiej gotowane w zupach, sosach i omletach. Mają śluzowatą konsystencję jak okra. Liście mogą też być suszone lub marynowate. Jadane są też nasiona. Zbiera się całe rośliny przed dojrzeniem nasion, potem się je suszy i młóci. Zbiór ten jest opłacalny jedynie w ciepłym i suchym klimacie np. Australii, u nas dają bardzo mało nasion. Portulaka jest czasem stosowana w ziołolecznictwie.

PORZECZKA Ribes (porzeczkowate Grossulariaceae) W naszym kraju występuje dziko pięć gatunków z tego rodzaju, a kilka dalszych jest uprawianych. Porzeczka czarna Ribes nigrum występuje pospolicie na niżu w bagiennych lasach olszowych. Ponadto uprawiana. Ma smaczne owoce (przez jednych uwielbiane, innych nienawidzone - jak oliwki). Często wykorzystywana do wyrobu soków i innych przetworów. Owoce bardzo bogate w witaminę C i inne wartościowe składniki odżywcze. Bardzo aromatyczne liście są używane jako przyprawa do zup i kiszonych ogórków, można też z nich parzyć herbatkę. I'u rzec zkii zwyczajna Ribes rubrum (R, vulgar e) o czerwonych owocach jest u nas uprawiana powszechnie w ogrodach, czasem dziczeje. Blisko spokrewniona jest porzeczka dzika R. spicatum (od której pochodzą też niektóre odmiany uprawne), występuje gdzieniegdzie w lasach liściastych. Oba gatunki mają bardzo kwaśne owoce, jadane na surowo, a częściej w postaci kompotów, galaretek i win. Agrest Ribes uva-crispa (R. grossularia) występuje u nas dziko, najczęściej na południu Polski, poza tym powszechnie uprawia się jego odmiany wielkoowocowe. Zielone owoce (kwaśne, niejadalne na surowo) są wspaniałym składnikiem kompotów. Po dojrzeniu robią się bardzo słodkie i są jedzone głównie na surowo. Wiele osób pamięta, że przynajmniej raz w życiu dostało bólu żołądka jedząc zbyt wicie agrestu. Ja sam zatrułem się ciężko dwa razy łącząc agrest z piwem. Właściwie wg moich do świadczeń jest to najbardziej "zdradliwa" roślina jaką znam. Młode liście są czasem jadane na surowo i gotowane, uwaga mogą być toksyczne. Porzeczka alpejska Ribes alpina rn występuje gdzieniegdzie w całym kraju w lasach liściastych. Jej czerwone owoce są słodkie i mączyste. Porzeczka żółta Ribes aureum jest u nas czasem uprawiana jako roślina ozdobna. Jej czarne owoce były powszechnie jedzone przez In-dian m.in. Paiute i Czejenów, na surowo lub suszone. Kwiaty są jadalne na surowo. W wyższych partiach Sudetów, Tatr, Beskidów i Bieszczadów występuje porzeczka skalna Ribes petraeum Jej czerwone owoce są cierpkie, mogą być jadane na surowo, ale są lepsze w gotowanych przetworach. Porzeczka krwista Ribes sanguineum jest u nas czasem uprawiana jako roślin ozdobna. Jej czarne owoce były jedzone na surowo lub suszone przez Indian zach. wybrzeża. Owoce delikatnie zebrane z krzewów w sierpniu można przechowywać aż do listopada, są wtedy smaczniejsze.

POTOCZNIK Berula (baldaszkowate Apiaceae) Potocznik wąskolistny Berula erecta występuje na terenie całego kraju na brzegach wód, najczęściej rzek i strumieni. Jego liście i kwiaty były jedzone przez Apaczów. POWOJNIK Clematis (jaskrowate Ranunculaceae) Powojniki zawierają protoanemoninę, trującą substancję, która rozkłada się pod wpływem ogrzewania lub suszenia, dlatego jadalne są tylko po ugotowaniu. Tak przygotowane jadalne są na pewno młode pędy rosnącego w ciepłych zaroślach, głównie na Lubelszczyźnie powojnika prostego Clematis recta oraz zdziczałego często powojnika pnącego Clematis vitalba. Brak doniesień o jadalności powojnika alpejskiego występującego rzadko w Karpatach.

POZIOMKA Fragaria (różowate Rosaceae) Najpospolitsza jest rosnąca w widnych lasach i zaroślach poziomka pospolita Fragaria vesca. Owoce, choć drobne, są bardzo smaczne. Oprócz jedzenia na świeżo, można je też suszyć. Młode liście można dodawać do sałatek i zup, lub zaparzać z nich herbatkę. Liście i owoce mają działanie lekko ściągające, moczopędne i rozwalniające. Owoce można przykładać w miejsca oparzeń słonecznych. Rzadziej spotykane - poziomka wysoka Fragaria m o sc ha ta i poziomka twardawa Fragaria viridis mają równie apetyczne owoce, różniące sięjedynie troszkę smakiem. Do rodzaju tego należy uprawiana w ogrodach truskawka Fragraia x ananassa, mieszaniec dwóch gatunków amerykańskich - Fragaria chiloensis i F. virginiana.

PRAWOŚLAZ Althaea (ślazowate Malvaceae) Prawoślaz lekarski Althaea officinalis. Gatunek ten jest uprawiany w ogrodach. Można go znaleźć także na różnego rodzaju murawach i solniskach, przypuszczalnie jedynie zdziczały. Znany od starożytności jako roślina lecznicza o działaniu zmiękczającym, łagodzącym i przeciwprzeziębieniowym dzięki obecności dużej ilości substancji śluzowych. Gotowany, smażony z cebulą lub kandyzowany w miodzie korzeń był jedzony, a z jego skoncentrowanego wy wam robione były tradycyjne angielskie słodycze "marshmallows", obecnie wciąż popularne, ale zwykle produkowane przy użyciu składników zastępczych. Korzeń zawiera 37% skrobi. Jadalne na surowo lub gotowane są młode liście, kwiaty i młode zielone owoce. Te ostatnie wydają się być wartościowym warzywem, które można też marynować. PROSIENICZNIK Hypochoeris {złożone Asteraceae) Liście i kwiaty prosieniczników, choć mniejsze, mogą być używane podobnie jak pokrewnego mniszka. Liście są gorzkawe, ale mogą być używane jako dodatek do sałatek, kwiaty do wyrobu syropów i win. W naszym kraju na łąkach i murawach występuje kilka gatunków z tego rodzaju, najczęściej pros ienicznik szorstki Hypochoeris radia a.

PROSOWNICA Millium (trawy Poaceae) Prosownica rozpierzchła Millium effusum to bujna trawa występująca w lasach liściastych, głównie grądach. Jej nasiona są jadalne, były dawniej zbierane i mielone na mąkę (angielska nazwa "wood millet**, czyli "leśne proso"). Z jakiegoś gatunku prasownicy w Peru przyrządza się napój zwany "ullpu".

PRZESTĘP Bryonia (dyniowate Cucurbitaceae) W zaroślach i na miejscach ruderalnych występuje w naszym kraju przestęp biały Bryonia alba i p. dwupienny B dioica. Młode pędy obu gatunków są podobno jadalne po ugotowaniu. Starsze są niesmaczne. Uwaga, rośliny uznawane zwykle za trujące, a nawet bardzo trujące Zjedzenie korzenia przestępu białego może podobno spowodować śmierć po kilku godzinach.

PRZETACZNIK Veronica (trędownikowate Scrophulariaceae) W naszym kraju występuje około 30 gatunków z tego rodzaju. Mają różny pokrój i siedliska, ale bardzo podobne, charakterystyczne niebieskie kwiaty. Przełączniki nie należą do najsmaczniejszych roślin. Kilka z krajowych gatunków ma jadalne liście, ? reguły o gorzkawym smaku, używane zwykle jedynie jako pożywienie głodowe. Zanotowane użytkowanie następujących gatunków: przetacznik bobowniczck Veronica beccabunga (najczęściej), rolny V. agrestis, bobownik V. anagaUis-aquatica, wodny V. catenata (Vi comosa), długolistny V. langifolia, leśny V. officinalis i zwodny V. paniculata (V. spuria). Z liści przetacznika leśnego Veronica officinalis parzy się niekiedy cierpką herbatę. PRZEWIERCIEŃ Bupleurum (baldaszkowate Apiaceae) Bardzo rzadko na suchych murawach w Sudetach i Karpatach występuje przewiercień sierpowaty. Jego liście i młode pędy są jadalne po ugotowaniu. Gatunek ten jest blisko spokrewniony z przewiercieniem chińskim B. chinense, jedną podstawowych roślin zielarskich w Chinach (bei czai hu). Korzeń tej rośliny używany jest do leczenia m.in. chorób wątroby, malarii i hemoroidów. Na suchych murawach w Sudetach, nad Odrą, na Wyżynach Wielkopolski i bardzo rzadko na Pomorzu występuje jeszcze przewiercień okrągłolistny Bupleurum rotundifolium. Jego liście i młode pędy są jadalne po ugotowaniu, są używane jako przyprawa. Brak informacji o użytkowaniu pozostałych kilku gatunków z tego rodzaju, przypuszczalnie są też jadalne. PRZĘSTKA Hlppuris (przęstkowate Hippuridaceae) Przęstka pospolita (sosnóweczka) występuje na niżu nad wodami. I,iście i pędy jadane były przez Esimosów, surowe albo gotowane w zupie, także do tzw. "lodów eskimoskich" lub suszone z olejem foki i ikrą łososia. Może być też zbierany w zimie, gdy jego zamarznięte pędy wystają nad lodem.

PRZYMIOTNO Erigeron (złożone Asteraceae) Występujące na suchych murawach i w widnych lasach przy miot no ostre Erigeron acris oraz spotykane na siedliskach ruderalnych przyiniotno białe Erigeron annuus mają mtode liście jadalne po ugotowaniu, tylko jako pożywienie głodowe. PRZYTULIĄ Galium (marzankowate Rubiaceae) Przytulią właściwa dal i um verum występująca pospolicie na suchych murawach, przydrożach i torowiskach kolejowych ma liście jadalne surowe lub gotowane. Kwitnące rośliny były używane do barwienia potraw jak kurkuma lub szafran. Prażone nasiona (podobno jadalne) mogą być stosowane jako substytut kawy. Posiekana roślina była stosowana jak podpuszczka do ścinania mleka przy wyrobie niektórych serów szwajcarskich i jest wciąż stosowana do wyrobu serów koszernych w Izraelu Pospolicie w zaroślach i nad rzekami występje przytulią czepna Galium aparine Jej młode pędy są jadalne gotowane, później stają się zbyt twarde z powodu wysyeenia krzemionką. 7, suszonych roślin można parzyć herbatkę. Owoce tego gatunku są jednym z najlepszych substytutów kawy (kawa pochodzi z te samej rodziny Rubiaceae). Należy je zbierać kiedy zmieniają barwę z zielonej na brązową i prażyć Marzanka wonna Galium odoraturn (Asperula odorata) występuje często w cienistych lasach liściastych, szczególnie buczynach, w prawie całym kraju. Nie ma zapachu na świeżo, natomiast zwykle używana ususzona, ma zapach siana (dzięki kumarynom), który utrzymuje się przez lata. W Alzacji, wsch. Belgii, Luksemburgu i Niemczech cała roślina dodawana jest do białych win (napój taki nazywany jest maitrank). W Anglii dodawana cżasem do napojów chłodzących. Także wspaniały dodatek do deserów i sosów z mlekiem i śmietaną oraz w sosach z rybą lub drobiem. W większych ilościach trująca, szczególnie gdy spleśniała lub sfermetowana. Należy dołożyć więc starań aby wysuszyć ją poprawnie. Przytulią (przytulinka, krucjata) krzyżowa Cruciata laevipes (Galium cruciata) występująca na skrajach lasów i łąkach ma podobne jadalne liście, surowe lub gotowane. Nigdy jej nie próbowałem, ale podobna do niej przytulią (przytulmka, krucjata) wiosenna Cruciata glabra (Galium vernum) ma na pewno wstrętny smak. Młode liście jadalne na surowo lub po ugotowaniu mają także: przytulią pospolita Galium molługo (ten gatunek za młodu naprawdę smaczny), północna G. boreale i fałszywa G. spurium. Nic nie wiadomo 0 jadainości pozostałych kilku gatunków przytulii.

PRZYWROTNIK Alchemilla (różowate Rosaceae) Rodzaj ten obejmuje wiele trudnych do odróżnienia gatunków często grupowanych razem dla wygody jako gatunek zbiorowy - przywrotnik pospolity Alchemilla vulgaris. Częsty na wilgotnych łąkach kośnych i pastwiskach, szczególnie liczny w górach. Przywrotnikowi przyznawano magiczne właściwości już od starożytności. Rosa zbierająca się na liściach, zwana przez alchemików "wodą niebieską" była składnikiem kamienia filozoficznego (stąd nazwa "alchemilla"). Lud polski wierzył, że zażywanie tej rośliny przywraca dziewczynom utracone dziewictwo (stąd nazwa polska "przywrotnik"). Młode surowe liście (całkiem smaczne) mogą być dodawane do sałatek, mają działanie ściągające, wzmacniające, pobudzające trawienie 1 moczopędne.

PSIANKA Solarium (psiankowate Solanaceae) Pospolita w wilgotnych zaroślach i lasach psianka słodkogórz Solarium dulcamara jest rośliną trującą i niejadalną, natomiast psianka czarna Solarium nigrum spotykana na miejscach ruderalnych jest w niektórych krajach uważana za roślinę jadalną, choć stopień jej toksyczności jest wciąż sprawą dyskusyjną. W ciepłych krajach jej liście jedzone sąjak szpinak, można je spotkać na targach Afryki i pobliskich wysp (Madagaskaru, Mauritiusu i Reunion). Na Madagaskarze jest podobno podstawowym warzywem jedzonym w sosach z kurczakiem i ryżem. Na Reunion znana jako brede mafane. W Chinach jadano owoce, młode pędy, a w dolinie Missisipi robiono z owoców ciasteczka. Jedli ją także Indianie - Czirokezi jedli młode gotowane liście, a Indianie Tubatulabal i Mendocino dojrzałe jagody Owoce powinny być jadalne po ugotowaniu. Na miejsca występuje jeszcze bardzo rzadko parę innych gatunków psianki. Do rodzaju tego należą także powszechnie uprawiane warzywa ziemniak Solatium tuberosum, i bakłażan (oberżyna) Solatium rnełanogena. Liście, łodygi i niedojrzałe owoce wszystkich gatunków z rodzaju Solatium (a także blisko spokrewnione pomidory) zawierają trujący al-kaloid solamnę, są więc toksyczne na surowo (po ugotowaniu do pewnego stopnia tracą toksyczność).

PSIZĄB Erythronium (liliowate Liliaceae) Psiząb to bardzo cenna roślina jadalna, o bogatych w skrobię, smacznych cebulach w kształcie półksiężyca. W ogrodach hodowane są najczęściej mieszańce gatunków amerykańskich, o dużych żółtych kwiatach. Natomiast już na Słowacji i Węgrzech, w lasach bukowych rośnie psiząb liliowy Erythronium dens can is. Psiząb liliowy byl zbierany przez Tatarów, którzy suszyli jego cebule, tłukli i gotowali je z mlekiem lub dodawali do rosołu. Według księdza Kluka są też niezłe do nadziewania pieczonych gęsi. Gotowane korzenie psizębu wielkokwiatowego Erythronium grandiflorum używane były przez kilka plemion Indian, szczególnie Thompson, jako bardzo ważne i cenione źródło pożywienia bogatego w skrobię, jak ziemniaki. Surowe korzenie uważano za trujące. Częściowo podsuszone korzenie, na tyle żeby nie pękały, nanizywano na nici lub patyki i dosuszano. Nić zawiązywano potem, tak że tworzyła pętlę którą zawieszano do dalszego przechowywania. Jeden z tybylców twierdził, że suszone bulwy są smaczniejsze od świeżo zebranych. Dzieci jadły wierzchołki bulw jako słodycze Psiząb był używany przez Thompson jako składnik tradycyjnego puddingu. Razem z psizębem gotowano plechy porostu Alectoria jubata, suszone jagody śmdośhwy Amelanchier a! ni folia, konserwowaną ikrę łososia, cebule lilii Li Hum columbianum, korzenie Lewisia rediviva i tłuszcz jelenia. Część z tych składników, w tym psiząb, była opcjonalna. Cebule psizęba były używane także w grach hazardowych. Kobiety wspinały się na zbocza dolin zbierając cebule, niektóre z nich wracały obładowane worami pełnymi tej rośliny, a inne, te które przegrały, wracały z pustymi rękami, pomimo że pracowały równie ciężko. Indianie zbierali także cebule Erythronium mesochoreum, E. revolutum i E. o regon u m. brak danych o jedzeniu przez nich E. canailen.se.

PSZONACZNIK Conringia (krzyżowe Brassicaceae) Na polach na południu kraju występuje pszonacznik wschodni Conringia orientalis, używany w niektórych krajach do wyrobu jadalnego oleju. Liście i młode łodygi sąjadalne na surowo.

PYSZNOGŁÓWKA Monarda (wargowe Lamiaceae) Pysznogłówka pochodzi z Ameryki Pn. W ogrodach często uprawiana jest pysznogłówka dwoista Monarda didyma, rzadziej pysznogłówka dęta Monarda fistulosa i cytrynowa M. citriodora. Liście, a szczególnie kwiatostany i owocostany pysznogłówek mają przyjemny cytrynowa- macierzankowy aromat. Pysznogłówka dęta była stosowana jako pizyprawa do zup i kiełbas przez Indian Acoma i Pueblo; Irokezi i Apacze robili i. niej także herbatę, Indianie Flathead używali jej do konserwowania mięsa, a Lakota żuli liście, gdy śpiewali i tańczyli. Pysznogłówka cytrynowa była używana przez Indian Hopi jako przyprawa do mięsa z zająca.

RABARBAR (RZEWIEŃ) Rheum (rdestowate Polygonaceae) W naszym kraju uprawia się kilka gatunków jako rośliny ozdobne i warzywa - rabarbar ogrodowy Rheum rhaponticum, kędzierzawy R. rhaharharum (R. undulatum) i dłoniasty R. palmatum. Większość gatunków rabarbaru pochodzi z Syberii, Azji Środkowej i Chin. W krajach tych są popularnym warzywem. Łodygi liściowe rabarbarów są jadalne na surowo lub gotowane. Są kwaśne (jak pokrewny szczaw), zawierają kwas szczawiowy - nie powinny być więc jedzone regularnie przez osoby zagrożone kamicą nerkową lub artretyzmem. Jadane czasem są też młode kwiatostany przed rozwinięciem kwiatów. Rabarbar jest też używany do wyrobu kompotów i ciast. Rabarbar (głównie dłoniasty) jest jednym z najczęściej używanych roślin w medycynie chińskiej. Uważa się, że ma dobroczynny wpływ na układ pokarmowy. Korzeń raharbaru (rzewienia) dłoniastego jest używany jako środek przeczyszczający, także w naszym ziołolecznictwie. Przytulią czepna Psiząb liliowy Rdest wężownik Rdest ostrogorzki

RDEST Poiygonum (rdestowate Polygonaceae) W naszym kraju występuje kilkanaście gatunków rdestów: rdest ziemnowodny Poiygonum amphibium (na brzegach wód), ptasi P. aviculare (miejsca nideralne, wilgotne pastwiska), wężownik P. historia (wilgotne łąki), ostrogorzki (pieprz wodny) P. hydropiper (mokre przydroża, brzegi wód, także w prześwietleniach leśnych), szczawiolistny P. lapathifoiium (miejsca ruderalne, brzegi wód), mniejszy P. minus (mokre przydroża, brzegi wód) , łagodny P. mile (mokre przydroża, brzegi wód), plamisty P. persicaria (mokre przydroża, brzegi wód, pola), żyworodny P. viviparum (wyższe partie Beskidów i Tatry). Dawniej do rodzaju tego zaliczano także rośliny z rodzaju
RDESTÓWKA i RD ESTO WIEC. Młode pędy przypuszczalnie wszystkich kilkunastu gatunków rdestów występujących w naszym kraju są jadalne na surowo lub po ugotowaniu, i mają dosyć łagodny smak. Jedynie rdest ostrogorzki ma ostry smak przypominający pieprz tub cztli, w mniejszych ilościach jest wspaniałą przyprawą, ostry smak traci po ugotowaniu. Zdziczały w Ameryce był używanujako przyprawa przez Irokezów. W Japonii na targach sprzedaje się jako pikantną przyprawę nasiona i siewki tego gatunku. Najcenniejszą rośliną jadalną z tego rodzaju jest rdest wężownik. Jego liście są bardzo smaczne, nawet kiedy są stare. Jadane przez wiele ludów Eurazji i arktycznej Ameryki. W Anglii liście gotowano powszechnie na wiosnę, szczególnie na Wielkanoc lub w okresie Wielkiego Postu, robiono z nich "herb pudding" (czyli deser ziołowy). Pudding ten robiono układając warstwy liści (np, rdest, szczaw lub pokrzywa) i płatków owsianych lub częściowo zmielonego ziarna zbóż w muślinowym worku i gotując je w wodzie. Gruby korzeń, w środku różowy, o ciekawym powyginanym kształcie, jest pelen skrobi. Łatwo go obierać, bo ma ok. 2 cm grubości. Jest jadalny po namoczeniu i upieczeniu - duże ilości tak przygotowanych korzeni jadano w Rosji i na Syberii zamiast chleba w czasach głodu. Zawiera 30% skrobi, 1% szczawiani! wapnia i 15 - 36% taniny. Duża ilość taniny powoduje, że jest on bardzo gorzki na surowo (jest używany w ziołolecznictwie, szczególnie przy schorzeniach układu pokarmowego). Osobiście przyrządziłem go przez namoczenie w roztworze popiołu lipowego, w którym potem gotowałem go przez około dwie godziny, po czym zmieniłem wodę i gotowałem przez następne dwie godziny. Wtedy dopiero korzenie tracą gorycz i smakują podobnie do tak samo przyrządzonych żołędzi. Przed gotowaniem korzenie należy obrać i pokroić na kawałki 0 grubości 0,5 do 1 cm. Całe korzenie można gotować w nieskończoność 1 dalej będą gorzkie. Nasiona rdestu wężownika są bardzo smaczne, można je gotować w rodzaj kaszy, są chyba największe ze wszystkich gatunków rdestu, na stanowiskach bogatych w ten gatunek udawało mi się zbierać nawet 150 g nasion na godzinę. Liście mają korzystne działanie na rany. Młode liście rdestu ziemnowodnego jedli łndianie Soiux, Młode liście rdestu szcza wiolistnego i ptasiego też były gdzieś jedzone. Nasiona lego ostatniego gatunki, całe lub zmielone dodawano do różnych potraw, up. ciast, placków, papek. Liście rdestu mniejszego są czasem dodawane w Indiach do sosów "curry". Rdest żyworodny jedzony był przez Samojedów, a w czasach głodu także w Norwegii j na Kamczatce. Używano surowe lub gotowane młode liście i pędy oraz bulwki tworzące się na łodygach, mające podobno przyjemny orzechowy smak.

RDESTNICA Potamogeton (rdest nicowate Potamogetonaceae) Dwadzieścia kilka gatunków rdestnic występuje w naszych wodach. Istnieją informacje o jadałności trzech poniższych gatunków, spotykanych w całej Polsce. Rdestnica kędzierzawa Potamogeton crispus, ma jadalne po ugotowaniu liście oraz podobno korzenie. W Japonii marynowana lub jedzona z miso (sfermentowanąpastą sojową). Rdestnica pływająca Potamogeton natans ma jadalne bogate w skrobię bulwki na końcach korzeni, mają orzechowy smak. Rdestnica grzebieniasta Potamogeton pectinatus ma także jadalne, bogate w skrobię bulwki na końcach korzeni, można je jeść na surowo, trzeba je tylko obrać ze skórki. Liście i łodygi także jadalne.

RDESTOWIEC Reynoutria (rdestowate Polygonaceae) Dwa gatunki z tego rodzaju, pochodzące ze wschodniej Azji, są uprawiane w ogrodach i łatwo dziczeją, tworząc nieprzebyte zarośla. Najczęściej spotykany jest rdestowiec ostrokończysty Reynoutria japonica (Polygonum cuspidal tan), rzadziej rdestowiec sachaliński Reynoutria sachalinensis (Polygonum sachalinense). Liście oraz wychodzące z ziemi kilkucentymetrowe młode pędy tych roślin są jadalne po ugotowaniu. Mają kwaśny smak, zbliżony do rabarbaru i szczawiu. Mogą być stosowane jak rabarbar (w ciastach, kompotach ilp.). W Japonii młode łodygi, pocięte na plasterki przechowuje się solone, ubite w naczyniu przyciśniętym z wierzchu kamieniem (jak kiszona kapusta). W ich ojczyźnie jadane są też korzenie obu gatunków, po namoczeniu i ugotowaniu. Wartościowym pokarmem są nasiona rdestowców, są jednak drobne i trudne do zbierania.

RDESTÓWKA Fallopia (rdestowate Polygonaceae) Na polach, zaroślach i skrajach lasów występuje rdestówka powojowa Fallopia (Bilderdykia, Polygonum) convolvulus. Mielone nasiona mogą być jedzone po zmieleniu w formie papki, nasiona są jednak małe i trudne do oczyszczenia (nie oczyszczone mogą podrażnić przewód pokarmowy) Jadalny jest przypuszczalnie też podobny gatunek rdestówka zaroślowa Fallopia (Bilderdykia, Polygonum) dumetorum, spotykany na skrajach lasów i w zaroślach.

REZEDA Reseda (rezedowate Resedaceae) Występująca na miejscach ruderalnych i przydrożach rezeda żółta Reseda Ittiea ma liście jadalne nawet na surowo. Rezeda mała Reseda phyteurna występująca rzadko na suchych murawach Wyżyny Małopolskiej była jadana po ugotowaniu. ROBINIA Robinia (strączkowe Fabaceae) Jednym z najpospolitszych drzew naszego kraju jest pochodząca z Ameryki Pn. robinia akacjowa Robinia pseudoacacia. Cała roślina, oprócz kwiatów, jest trująca na surowo. Kwaśne owoce robinii są jadalne po ugotowaniu jak groch, czy fasola, Zalecalhym jednak pewną ostrożność przy jedzeniu tych nasion - rzadko były używane przez I n- dian. Czirokezi pili także napar z kory tego gatunku. Gotowane kwiaty .są czasem używane do wyrobu galaretek, do nadzienia na naleśniki i wyrobu napoju.

ROGOWNICA Cerastium (goździkowate Caryophyllaceae) Kilka gatunków rogownicy występuje pospolicie w całej Polsce, głównie na murawach i łąkach. Jedynie rzadka rogownica leśna Cerastium sylvaticum występuje w lasach liściastych Polski pd-wsch. i Mazur. Rogownice mają liście i łodygi jadalne przed kwitnieniem, po ugotowaniu. Z gatunków krajowych jadane były (głównie na Dalekim Wschodzie) następujące gatunki: rogownica pięciopręcikowa Cerastium semidecandrum, rogownica pospolita C, holosteoides i rogownica źródlana C. fontanum.

ROJNIK (ROJOWNIK, ROJNICZEK, SAMORODA) Jovibarba (gruboszowate Crassulaceae) Łodygi i liście rosnącego w suchych murawach w całej Polsce rojnika pospolitego Jovibarha sobotifera (Sempervivum soholiferum) sąjadalne na surowo i są świetnym dodatkiem do sałatek. Gatunek ten znajduje się poiochroną. ROKITNIK Hippophae (oliwnikowate Eleagnaceae) Rokitnik zwyczajny Hippophae rhamnoides występuje dziko w nadmorskich zaroślach, często jest też sadzony wewnątrz kraju, gdzie dziczeje. Wydaje bardzo kwaśne owoce. Niezwykle cenne z powodu dużej zawartości witaminy C i A. Jadany w wielu krajach Europy i Azji, na surowo lub w postaci galaretek i sosów do ryb i mięs (np, Anglia, Francja, Syberia). Najłatwiej zbierać go odłamując całe gałązki z owocami, przed mrozami (potem owoce są słodsze, ale szybko fermentują i robią się mniej smaczne). Rokitnik znajduje się pod ochroną (oczywiście tylko dzikie okazy nad Bałtykiem).

ROSICZKA Drosera (rosiczkowate Droseraceae) Sok rosiczki okrągło!istnej Drosera rotundifoiia, występującej na torfowiskach wysokich całej Polski, był gdzieś podobno używany do ścinania mleka (podgrzewano go razem z mlekiem). We Włoszech robi się z niej napój alkoholowy zwany "rossoli". Liście mają nieprzyjemny żrący smak. Nic nie wiadomo o użyteczności rzadszej rosiczki długolislnej Druseru anglica i rosiczki pośredniej Droseru intermedia.

ROSZPUNKA Valertanella (kozłkowate Valerianaceae) Roszpunka jadalna Valerianella locusta występuje rozproszona na miejsach nideralnych (polach, przy drażach) w całym kraju. We Francji i Szwajcarii jest cenionym warzywem sprzedawanym na targach. Liście tej jednorocznej rośliny mają bardzo łagodny i przyjemny smak (lepszy niż sałata), dosłownie rozpływają się w ustach. Jadane też były lub są rzadko u nas zawlekane Valerianelta coronata i V. eńocarpa. Bardzo prawdopodobne jest, że kilka pozostałych gatunków (roszpunka ostrogrzbiecista V. carinata, bruzdkowana V rimosa i ząbkowana V. denuua), występujących u nas na siedliskach ruderalnych, ma podobny smak i właściwości.

ROZCHODNIK Sedum (gruboszowate Crassulaceae) Kilka gatunków rozchodnika występuje u nas dziko lub w stanie zdziczałym. Niektóre mają liście o gorzkim i piekącym smaku, jadalne najwyżej jako przyprawa, inne mają łagodny smak i mogą być używane do sałatek i zup. Pospolity na miejscach suchych rozchodnik ostry Sedum acre ma ostry piękący smak. Jedzony w większych ilościach może zaszkodzić, w niewielkich można go stosować jako pikantną przyprawę (także po wysuszeniu i sproszkowaniu). Rozchodnik wielki Sedum telephium (S. maximum) występuje także pospolicie w suchych murawach i zaroślach. Ma łagodniejszy smak od rozchodnika ostrego, liście i korzenie można gotować w zupach, a surowe liście dodawać do sałatek, Rozchodnik kaukaski Sedum spuriutn, często uprawiany i dziczejący, ma liście lekko gorzkawe, niezbyt smaczne. Zobacz też -» RÓŻEN1EC Ł

RÓŻA Rosa (różowate Rosaceae) W naszym kraju występuje dziko kilkanaście gatunków róż (często trudnych do odróżnienia), najczęściej róża psia Rosa canina. Wiele gatunków i odmian jest także uprawianych. Owoce (właściwie niby-owoce) wszystkich gatunków róż sąjadalne. Mają przyjemny kwaśny smak. Przed jedzeniem trzeba usunąć z ich wnętrzna nasiona otoczone warstwą włosków drażniących przewód pokarmowy. Chociaż takie dłubanie jest dosyć pracochłonne, owoce róży są najbogatszym w strefie umiarkowanej źródłem witaminy C. Zawierają także dużo witaminy A, E, flawonoidów i innych cennych substancji, w tym wartościowych dla metabolizmu kwasów tłuszczowych. Przypuszczalnie mają też działanie antyrakowe. Łatwo je suszyć i przechowywać na zimę. Często parzy się z nich herbatkę. Robi się z nich konfitury i wina. Największe (najłatwiejsze do zbierania) owoce ma róża pomarszczona Rosa rugosa często u nas sadzona i dziczejąca. Cennym produktem żywnościowym są płatki róż, szczególnie tych których kwiaty mają różowy kolor i przyjemny aromatyczny zapach, szczególnie róży francuskiej Rosa gallica, majowej R. majalis, slulistnej R. centifolia i pomarszczonej R. rugosa. Płatki utarte z cukrem używane są u nas jako nadzienie do pączków, rogalików i innych wyrobów cukierniczych. Zbierając płatki należy odrywać i wyrzucać ich białe nasady (mają gorzki smak). W Chinach płatki róży francuskiej Rosa gallica są używane do aromatyzowania herbaty. Suszone płatki tego gatunku są ważnym składnikiem północnoafrykanskiej mieszanki przyprawowej "ras-el- hanoul". Woda różana (wywar z płatków tego gatunku zalany zimną wodą) jest używana do aromatyzowania wyrobów cukierniczych, np. galaretek «Turkish Delight» Młode pędy wychodzące ziemi (odrosty) i liście róż sąjadalne na surowo lub gotowane. Indianie Okanagan-Colville wykładali doły do pieczenia liśćmi róży igiełkowatej Rosa acicularis (u nas bardzo rzadko hodowana), dla dodania aromatu i zabezpieczenia przed przypalaniem żywności.

RÓŻENIEC Rhodiola (gruboszowate Crassulaceae) Różeniec górski Rhodiola rosea (Sedum rosea) występuje u nas jedynie w wyższych partiach Tatr, Beskidów i Sudetów, Występuje licznie w tundrze eurazjatyckiej i syberyjskiej. Byl jedną z podstawowych i najbardziej cenionych roślin użytkowanych przez Eskimosów i syberyjskich Czukczów. Soczyste młode liście i pędy, rzadziej korzenie jedzono na surowo, gotowane lub poszatkowane i ukiszone identycznie jak kapusta,

RUDBEKIA Rudbeckia (złożone Asteraceae) Rudbekie pochodzą z Ameryki Pn. Kilka ich gatunków jest uprawianych w ogrodach. Wysoka, prawie dwumetrowa rudbekia naga Rudbeckia laciniata często dziczeje wokół opuszczonych domostw, na przydrożach i skrajach lasów, szczególnie masowo w Bieszczadach. Była jadana przez Czirokezów. Wiązali om w pęczki liście i łodygi i suszyli na słońcu zawieszone lub gotowali je na świeżo albo podgotowywali i smażyli, jedząc same albo z jajkami i z innymi roślinami. Należy być ostrożnym z tą rośliną. Notowano przypadki zatrucia się nią bydła.

RUKIEW Nasturtium (krzyżowe Brassicaceae) Na brzegach wód występuje rzadko w prawie całym kraju rukiew wodna Nasturtium officinale. Była też dawniej uprawiana, ceniona od starożytności. Jej liście i nasiona mają smak podobny do rzeżuchy. Nasiona można mielić jak gorczycę, albo jeść skiełkowane. RUKIEWNIK Bunias (krzyżowe Brassicaceae) Rukicwnik wschodni Bunias orientalis jest rośliną coraz powszechniejszą w Polsce, wykazującą tendencję do ekspansji, szczególnie na przydrożach i w zieleni miejskiej. Pochodzi z Europy Wseh., nad dolną Wołgą nazywany "dika retka", jedzony był na surowo. Liście przypominają w smaku kapustę, najlepsze gotowane. Młode kwiatostany smakują trochę jak brokuły.

RUKWIEL Cakile (krzyżowe Brassicaceae) ł- Rukwiel nadmorska Cakile maritima rośnie wzdłuż całego naszego wybrzeża. Jak inne rośliny / rodziny krzyżowych ma jadalne liście, łodygi i nierozwinięte kwiatostany, na surowo lub po ugotowaniu. Z powodu ostrego smaku używana raczej jako dodatek jak chrzan czy rzeżucha. W okresach niedostatku suszony korzeń mielono na proszek i mieszano z mąką na chleb.

RUMIANEK Chamomilla (złożone Asteraceae) Rumianek pospolity Chamomilla recutita (Matricaria chamomilla), jednoroczny chwast polny, spotykany głównie na glebach bogatych w węglan wapnia. Jest znaną rośliną lecznicza. Napar z kwiatów używany jest powszechnie przy niestrawnościach, podrażnieniach skóry (zewnętrznie) oraz jako łagodny środek uspokajający. Rumianek bez prom i en i o wy Chamomilla suaveolens (Matricaria diseoides, M. matricarioides) to drobny chwast pospolicie występujący na przychaciach, często razem z babką na miejscach wydeptywanych. Pochodzi z Ameryki Pn. Kwiatostany mogą być używane jako dodatek do sałatek i przyprawa do innych dań. Były jedzone na surowo przez indiańskie i eskimoskie dzieci. Indianie Flathead używali sproszkowanych kwiatostanów do konserwowania mięsa i jagód. Herbata z kwiatostanów ma aromat przypominający ananas, właściwości podobne do rumianku pospolitego, choć niektórzy ludzie mogą być uczuleni na tę roślinę.

RUTA Ruta (rutowate Rutaceae) Ruta zwyczajna Ruta graveolens należy do roślin tradycyjnie hodowanych w wiejskich ogródkach. Używana jest w wielu krajach jako przyprawa do sosów mięsnych lub sałatek. Bardzo ceniona przez starożytnych Rzymian. Stanowiła składnik ich ulubionej przyprawy "moretum", złożonej oprócz tego z czosnku, oliwy z oliwek, octu i dojrzałego sera koziego. W dawnych czasach stosowana była jako środek wywołujący poronienia.

RUTEWKA Thalictrum (jaskrowate Ranunculaceae) Brak informacji o użytkowaniu naszych kilku gatunków rutewki (uznawanych z resztą za trujące). Indianie używali natomiast owoców Thalictrum occidentale do przyprawiania pemmikanu, suszonego mięsa i rosołu, a szczep Montagnais używał Thalictrum pubescens jako przyprawy do łososia.

RUTWICA Galega (strączkowe Fabaceae) Rutwica lekarska Galega officinalis występuje na mokrych łąkach i przy drażach na południu kraju. Gotowane liście są jadalne, używane jak szpinak. Trzeba zachować pewną ostrożność, istnieją dane że może być toksyczna. Roślina ta może być używana do ścinania sera, zamiast podpuszczki. Używana była też dawniej do leczenia gorączki i różnych chorób zakaźnych. RZEPICHA Rorippa (krzyżowe Brassicaceae) Kilka gatunków z tego rodzaju występuje w naszym kraju. Rosnące na miejscach wilgotnych rzepicha ziemnowodna Rorippa amphibia i błotna R. palustis mają smak zbliżony do rzeżuchy, ich młode liście i pędy mogą być jedzone na surowo lub gotowane. Nic nie wiadomo o pozostałych gatunkach, przypuszczalnie też są jadalne.

RZEPIEŃ Xanthium (złożone Asteraceae) Na miejscach ruderalnych i brzegach rzek występuje u nas kilka gatunków z tego rodzaju, częściej jedynie rzepien pospolity Xanlhium strumarium. Kilka plemion Indian (Apacze, Costanoan i Zuni) używało mielonych nasion tego gatunku do wyrobu chleba lub potrawy pinole. Jadalne są też podobno młode liście i pędy, po starannym odgotowaniu i odlaniu wody. Należy zachować ostrożność przy jedzeniu wszystkich części tej rośliny, gdyż jest ona lekko trująca.

RZEPIK Agrimonia (różowate Rosaceae) W Polsce znajdziemy trzy gatunki rzepika. Rzepik pospolity Agrimonia eupatorium, występuje na większości suchych muraw o odczynie obojętnym lub alkalicznym lub na nasłonecznionych skrajach lasów, Rz. szczeciniasty A pilosa, występuje głównie na skrajach lasów w pn-wsch. Polsce, a rz. wonny A. proce ra (A, odo rata) na rozproszonych stanowiskach na skrajach lasów w całej Polsce, miejscami liczny. Liście rzepików dają bardzo przyjemną w smaku, aromatyczną herbatę. Jako surowiec zielarski, znany od starożytności, są stosowane liście rz. pospolitego, ale najbardziej aromatyczny jest rz. wonny. Zawierają one garbniki, niewielkie ilości olejku lotnego i kwasów m in. cytrynowego i jabłkowego (stąd cytrynowy posmak). Roślina ta ma działanie ściągające, wzmacniające i przeciwzapalne, poprawiające przemianę materii, a także zawiera znaczne ilości witaminy C oraz choliny, ciała chroniącego wątrobę przed otłuszczeniem. W Azji liście niektórych rzepików były jedzone jako pożywienie głodowe. Warto zwrócić uwagę na tą pospolitą roślinę, daje wspaniałą herbatę.

 
RZEWIEŃ-->ABARBAR

RZEŻUCHA Cardamine (krzyżowe Brassicaceae) Jadalne liście i pędy, na surowo i po ugotowaniu, ma rzeżucha łąkowa Cardamine pratensis, występująca wzdłuż strumyków rz. gorzka C. amara, spotykana na miejscach ruderalnych rz. włochata C. hirsuta oraz występujące w lasach rz. niecierpkowa C. impatiens i rz. leśna C. flexuosa. Ten ostatni gatunek ma także jadalne korzenie, na surowo i po ugotowaniu. Jadalne są też surowe kwiaty i kwiatostany występującej zwykle masowo rzeżuchy łąkowej (i przypuszczalnie innych gatunków także). Brak informacji o jadalności rzadszych gatunków: rz. drobnokwiatowej C. parvißorci, rz. rezedol istnej C. resedifolia i rz. trójlistkowej C. trifolia. Należy przypuszczać, że są równie smaczne jak inne gatunki z tego rodzaju. Wszystkie części rzeżuch mają piekący (ale ciekawy) smak, dlatego nadają się raczej jako dodatek do sałatek i zup, niż danie główne. Zawierają bardzo dużo witaminy C, są więc cennym jej źródłem na wiosnę, rozetki niektórych gatunków (np. rzeżuchy gorzkiej rosnącej przy strumykach) można też czasem znaleźć nawet w zimie. Najlepiej zbierać młode liście, stare robią się gorzkie. Zobacz też pokrewny rodzaj
ŻYWIEC i -> PIEPRZYCA (do tego ostatniego należy ta "rzeżucha" ze sklepów).

RZODKIEW Raphanus (krzyżowe Brassicaceae) Do rodzaju tego należy rzodkiew zwyczajna Raphanus sa t i vus pospolicie u nas uprawiana, szczególnie w odmianie o małym czerwonym korzeniu (rzodkiewka), rzadziej jako rzodkiew biała i czarna. Ponadto dziko, jako chwast polny, występuje bardzo często rzodkiew świrzepa Raphanus raphanistrum. Rzodkiew zwyczajna jest uprawiana ze względu na smaczne korzenie o lekko piekącym smaku. Mało kto wie, że bardzo smaczne sąjcj młode liście, łodygi, kwiatostany oraz niedojrzałe owoce. Te ostatnie są w Azji marynowane. Rzodkiew świrzepajest także cenną rośliną jadalną. Młode liście są bardzo smaczne w sałatkach i zupach. Nasiona mają smak zbliżony do gorczycy białej (używanej do produkcji musztardy) i zawierają ten sam glikozyd. W Hebrydach świrzepa jadana była jako sałatka; nasiona o smaku gorczycy były tak liczne w zbożu, że odsiewano je i sprzedawana jako "gorczyca z Durham" (Durham mustardseed). Smaczne są też młode łodygi, kwiatostany i niedojrzałe owoce (łuszczyny) tego galunku. SAŁATA Lactuca (złożone Asteraceae) Sałata siewna Lactuca sativa jest gatunkiem powstałym na drodze selekcji z innego dzikiego gatunku sałaty. Powszechnie uprawiana w wielu krajach, także i u nas, dla smacznych wodnistych liści. Ma lekko uspokajające i przeczyszczające właściwości. Na miejscach ruderalnych w całej Polsce, oprócz pn-wschodu, występuje sałata kompasowa Lactuca serriula. Liście jadalne na surowo lub gotowane, najlepiej młode, gdyż później robią się bardzo gorzkie. Na plażach Wolina występuje sałata tatarska Lactuca tatarica. Gumiasta substancja z jej korzenia była żuta jako guma do żucia przez Apaczów, Navaho i Zuni. Mleczny sok wszystkich gatunków sałaty, szczególnie kiedy wchodzą w fazę owocowania i szczególnie sałaty jado witej Lactuca virosa (bard/w rzadko zawlekanej do naszego kraju), zawiera substancję o działaniu podobnym do opium, po ususzeniu zwaną "lactucarium". Nie powoduje ona zaburzeń żołądkowych, jak opium, i była używana przy leczeniach uzależnień od niego. Mniejsze ilości działają nasennie i uspokajająco, większe powodują niepokój, zaburzenia nerwowe lub nawet śmierć.

SAŁATNIK Mycelis (złożone Asteraceae) Sałatnik leśny Mycelis muralis występuje w lasach całej Polski. Surowe liście można dodawać do sałatek, jak liście mniszka.

SELERY Apium (baldaszkowate Apiaceae) W Polsce występują obecnie dziko dwa gatunki z tego rodzaju: selery błotne Apium repem, na kilku stanowiskach na zach. kraju i selery węzłokwiatowe .4. not/(/7or«m, jedynie w okolicach Lubska na Dolnym Śląsku. Selery błotne są gatunkiem chronionym. Oprócz lego powszechnie hodowane w ogrodach są selery zwyczajne A. graveoUns, których dzika forma występuje na brzegach mórz w Europie (niestety nie nad naszym Bałtykiem) Korzenie, łodygi, liście i kwiaty tego gatunku sąjadalne, i są używane powszechnie także i u nas zarówno jako warzywo, jak i czasem jako roślina lecznicza. Należy przypuszczać, że nasze krajowe gatunki mają zbliżone właściwości.

SERDECZNIK Leonurus (wargowe Lamiaceae) W całym kraju na przychaciach i przydrożach występuje serdeczni k pospolity Leonurus cardiaca. Suszone tub świeże kwiaty serdecznika mogą być używane do parzenia herbaty lub dodawane jako przyprawa do zup, szczególnie z soczewicy. Byty także dodawane do piwa. Serdecznik jest używany w ziołolecznictwie. Stosowany jako łagodny środek uspokajający oraz regulujący pracę serca, zbliżony działaniem do kozłka lekarskiego (waleriany).

SIEDMIOPALECZNIK Comarum (różowate Rosaceae) Siedmiopalecznik błotny Comarum pal ustne (Potent Ula palustris) występujący na torfowiskach na całym niżu był używany przez Eskimosów z Alaski, którzy suszuli jego liście i robili z nich herbatę

SIT Juncus (sitowate Juncaceae) W naszym kraje rośnie kilkanaście gatunków z tego rodzaju. Starsze pędy są twarde, nie je ich nawet bydło. Młode pędych niektórych gatunków były jadane, choć istnieje podejrzenie, że są trujące dla wszystkich ssaków, w tym człowieka. Sit rozpierzchły Juncus effusus występuje pospolicie na wilgotnych pastwiskach i torfowiskach. Indianie Snuqualmiejedli jego młodziutkie pędy na surowo. Sit bałtycki Juncus balticus występuje na słonych nadmorsich piaskach. Indianie Paiutc zbierali cukier formujący się na wierzchołkach pędów Jedli jego nasiona, a z łodygi przyrządzali sfermentowany napój. Nic nic wiadomo o użytkowaniu pozostałych gatunków.

SITOWIE Scirpus (turzycowate Cyperaceae) W naszym kraju występuje kilkanaście gatunków z lego rodzaju, w tym przynajmniej dwajadalne. Sitowie jeziorne (oczeretjeziurny) Scirpus (Schoerwplectus) lacustris występuje na brzegaeh wód w całej Polsce, Jego kłącza są bogate w skrobię (jak korzenie pałki). Można je suszyć i mielić na mąkę lub robić z nich syrop. Pąki na końcach kłączy są kruche i można je śmiało jeść na surowo. Jadalne na surowo lub gotowane są też młode pędy na wiosnę, później robią się twarde. Można też zbierać nasiona oczeretu i mielone dodawać do mąki, ale jest to zajęcie dla wyjątkowo cierpliwych. Bardzo pożywny jest pyłek z kwiatów tego gatunku, można go dodawać do ciast. Pokrewny gatunek Scirpus acutus traktowany czasem jako odmiana naszego sitowia jeziornego był jedzony przez Indian. Dakota i Cree jedli na surowo nasady młodych pędów, Paiute i Pomo gotowali korzenie, a Klamath jedli nasiona lego gatunku. Występujące dawniej nad Bałtykiem, obecnie wymarłe, sitowie (oczeret) amerykańskie Scirpus (Schoerwplectus) americanas (S. pungens) było także używane przez Indian, w podobny sposób jak poprzedni gatunek. Najpospolitszy u nas gatunek sitowia - sitowie leśne Scirpus syivaticus, pospolity na miejscach wilgotnych nie jest podawany przez literaturę jako roślina jadalna, choć ma bardzo smaczny biały rdzeń łodygi na wiosnę. Aby się do niego dostać należy kilku- kulkunastocenlymetrową wychodzącą z ziemi roślinę pociągnąć, wyrywając ją łącznie z jej częścią skrytą w ziemi, gdzie znajduje się ów jadalny rdzeń. Informację tą podał mi zaprzyjaźniony botanik - Marek Nowicki z Jablonicy Polskiej, który sitowie leśne "skubie" od wielu lat. Także kilku innych mieszkańców podkrośnieńskich wiosek powiedziało mi, że jedli rdzenie łodyg sitowia leśnego, gdy byli dziećmi,

SKALNICA Saxífraga (skalnicowate Saxifragaceae) W naszym kraju występuje kilkanaście, w większości wysokogórskich, gatunków z tego rodzaju. Brak danych o ich użytkowaniu jako pożywienie, Liśeie kilku amerykańskich gatunków skalnic były natomiast jadane przez Indian i Eskimosów, na surowo, gotowane lub kiszone. Mongołowie i Buriaci parzyli z liści Saxífraga ctassifolia herbatę zwaną badan.

SKRZYDŁORZECH Pterocarya (orzechowate Juglandaceae) Skrzydłorzech kaukaski występuje w części Turcji i w górach Kaukazu. U nas czasem uprawiany w parkach. Ma niewielkie, choć jadalne orzechy.

SKRZYP Equísetum (skrzypowate Equisetaceae) Różne ludy jadały dawniej surowe i gotowane młode pędy wegetatywne ("normalne pędy") oraz slrobile ("szyszki") różnych gatunków skrzypu. Tc ostatnie są uważane w Japonii za przysmak i jedzone na surowo w sałatkach (z sosem sojowym lub mielonym ziarnem sezamu) albo marynowane. Jadano także bogate w skrobię kłącza. Skrzypy zawierają jednak tiaminazę, enzym powodujący zubożenie organizmu w witaminę BI. W większych ilościach mogą wtęc powodować problemy zdrowotne. Gotowanie lub suszenie powoduje rozkład tego enzymu. Skrzyp zawiera poza tym wiele alkaloidów (m.in. nikotynę!), to czym go cenną rośliną lekarską. Używany jest m.in. do przyspieszania krzepnięcia krwi na ranach. Zawiera też kwas skrzypowy, który oslahia akeę serca i działa uspokajająco. Dzięki dużej ilości krzemu, ma mieć dobroczynne działanie na skórę. Napospolitszym gatunkiem w naszym kraju jest skrzyp polny Equí-setum arvense. Jego młode pędy wegetatywne były jedzone na surowo lub gotowane przez Indian Chinook, Hesquiat i Saanich. llesquial odbywali ponad 20 kilometrowe wyprawy dla zdobycia większej ilości skrzypu. Soczyste pędy jedzono po obraniu z młodych pochw liściowych, nie było tam "nic oprócz soku". Eskimosi z Alaski jedli czarne bulwki korzeniowe. Są one bardzo małe i bardzo rzadko wykopywanojezziemi. Natomiast znajdowano je w podziemnych magazynach lemingów i innych gryzoni razem z innymi "mysimi korzeniami". Skrzyp bagienny Equísetum fluvial ile (E. limo sum) występuje pospolicie na brzegach stawów, jezior i strumieni. Jego kłącza zawierają skrobię; można jejeść gotowane lub smażone z mąką; był jedzony przez Rzymian. Skrzyp zimowy Eąuisetum hyemale występuje niezbyt często w suchych lasach całej Polski. Indianie Iloh i Quilleute jedli jego suszone korzenie, szczególnie podczas ceremonii związanych z dojrzewaniem młodzieży. Czarne Stopy robili napój z jego gotowanych pędów lub suszyli wierzchołki pędów i jedli utłuczone z ikrą łososia. Skrzyp olbrzymi Eąuiseium telmateia (E. maximum) jest pospolity w Karpatach, tworzy tam często wielkie łany przy potokach, na niżu bardzo rzadki. Gatunek chroniony (choć w Karpatach pospolity i nie zagrożony, występuje nawet jako chwast polny!). Bulwki korzeniowe i obrane młode pędy wychodzące z ziemi były jedzone surowe lub gotowane przez kilka plemion Indian, np. Clallam. Indianie Nitinaht jedli pędy tego skrzypu jako źródło wody podczas podróży. W lasach, rzadziej murawach, spotykany jest w całej Polsce skrzyp łąkowy Equisetum pratense. Eskimosi łnupiat jedli jego surowe korzenie z olejem foczym. Lepiej jednak zachować ostrożność i jeść je gotowane. Jadalne są podobno też jego strobile. Brak informacji o jadalności występujących dość rzadko na mokrych piaskach skrzypu gałęzistego Eąuiseium ramosissimum i pstregoEąui- setum variegatum, jak też pospolitego skrzypu leśnego Eąuisetum sylvaticum.

SŁONECZNIK Helianthus (złożone Asteraceae) Kilkanaście gatunków z tego rodzaju występuje na preriach Ameryki Pn. Powszechnie uprawiany w naszym kraju dla smacznych nasion i jadalnego oleju jest słonecznik zwyczajny Helianthus armuus. Był i jest użytkowany przez Indian z kilkadziesięciu plemion m.ra. Navaho i Paiute. Najczęściej nasiona (czasem wcześniej prażone) mielono na mąkę do pieczenia chleba lub wyrobu rodzaju pasty Indianie Sanpoil i Nespelem suszyli korzenie na zimę. Pączki słonecznika zwyczajnego można gotować i podawać z masłem, octem i pieprzem. Słonecznik bulwiasty (topinambur) Helianthus tuberostisjest często uprawiany jako roślina ozdobna oraz użytkowa (pokarm dla ludzi i dzików) i dziczeje w Europie. Na korzeniach tworzą się w jesieni kilkucentymetrowe bulwki. Są jadalne na surowo, ale gotowane dłużej niż ł godzinę robią się bardzo słodkie i naprawdę pyszne. Zawierają głównie inulinę, która nic jest przyswajana przez organizm , co powoduje fermentację w jelitach i powstawanie gazów. Roślina ta ma jednak tak dobry smak, że warto ją włączać do jakichś mieszanych potraw, w warunkach głodu może też swoim słodkim smakiem poprawić nasze morale. Jedzony byt przez kilkanaście plemion Indian (m in. Omaha, Lakota i Irokezów). Słonecznik jaskrawy HeUanthusxiaetiflorus (Helianthus rigidus x H. tuberosus) dziczeje czasem /, uprawy. Wytwarza bulwy korzeniowe podobne do poprzedniego gatunku.

SMAGLICZKA Alyssum (krzyżowe Brassicaceae) Na suchych, piaszczystych lub wapiennych glebach rosną w naszym kraju cztery gatunki smagliczki: kielichowata Alyssum alyssoidcs (w całym kraju), pagórkowa^. montanum (głównie w dolinie Wisły i Odry ), skalna A. saxatiU i drobna A. turkestanieum (na Podlasiu). Liście smagliczki kielichowatej mają lągodny smak i mogą podobno być używane w sałatkach. Warto także spróbować innych gatunków z tego rodzaju. SODÓWKA Suaeda (komosowate Chenopodiaceae) Sodówka nadmorska Suaeda maritima występowała kiedyś na solniskach, obecnie prawie wymarła. Jej słone pędy, surowe lub gotowane stanowią smaczny dodatek do różnych potraw. Młode pędy mogą być marynowane. Ma także jadalne nasiona, nawet na surowo.

SOLANKA Salsola (komosowate Chenopodiaceae) Solanka kolczysta Salsola kali występuje u nas w dwóch podgatunkach. Nad morzem w podgatunku typowym, a na niżu podgatunek ruski (dawniej klasyfikoany jako solanka ruska Salsola rut henie a). Młode liście i łodygi tego gatunku są jadalne na surowo lub gotowane. Są wspaniałym chrupiącym warzywem. Można ich używać jak szpinaku lub dodawać do sałatek mieszanych. Jadalne są także gotowane nasiona. SOLIRÓD Salicornia (komosowate Chenopodiaceae) Soliród zielny Salicornia europaea(S. herbacaea) występuje rzadko na wybrzeżu Bałtyku i na solniskach na Kujawach, Na zachodzie Europy, w Angin i Francji, pędy są zbierane jako warzywo dodawane do zup lub jako przystawka. Najlepiej zbierać je późnym latem. Wymagają kilkuminutowego gotowania. Młode pędy po ugotowaniu mogą też być marynowane, Soliród wytwarza też jadalne drobne nasiona, bogate w białko. Indianę Gosiute mielili nasionaSalicorniamarítima na mąkę do robienia "słodkiego chleba". Indianie Salisz jedli mięsiste łodygi Salicornia virg¡nica,

SOSNA Pinus (sosnowate Pinaceae) Część gatunków z rodzaju sosna (niestety nie należy do nich nasza sosna pospolita) wytwarza duże jadalne nasiona bardzo cenione jako pożywienie w wielu krajach. Wymienić tu należy m.in. limbę Pinus cembra, u nas spotykaną tylko w reglu górnym Tatr (uwaga, chroniona!'!, której orzeszki stanowiły często przez wiele miesięcy jedyny zimowy pokarm mieszkańców Syberii (tzw. "kiedrowyje orieszki" syberyjskiego podgat. limby), wschodnioazjatycką sosnę koreańską P. koraiensis, sosnę żółtą P. ponderosa z zach. wybrzeża Ameryki Pn,(nasiona 7 mm) oraz śródziemnomorską pinię P. pinea, o największych nasionach (25 mm dł.). Wszędzie gdzie występują gatunki sosny o dużych nasionach, stanowiły one ważny i ceniony produkt żywnościowy. Orzeszki z tych gatunków jedzono na surowo, prażono lub zmielone dodawano do ciast, pieczywa, past itp. Dają one także jadalny olej. Najpospolitszym gatunkiem drzewa w naszym kraju jest sosna pospolita Pinus sylvestris. Łyko i miazga tego gatunku oraz większości gatunków sosen, słodkie od płynącego wiosną w górę drzewa soku stanowiły pożywienie wielu ludów, szczególnie w okresach niedoboru żywności. Sceny masowego obdzierania z kory sosen i brzóz na przedwiośniu zawierają ruskie latopisy i źródła skandynawskie. Łyko i miazgę jedzono na surowo, gotowano lub suszono i mielono dodając do zup i chleba. W Norwegii i Laponii dodawano je do owsianych podpołomyków. Ten podkorowy "produkt" sosnowy Indianie zach. wybrzeża (np .Okanagan i Spokan) pozyskiwali z m.in. z sadzonych u nas sosny żółtej t sosny Banksa P. banksiana, susząc jego nadmiar w formie ciasteczek. Młode majowe gałązki sosny jak też młode kwiatostany męskie są pyszne na surowo. Zawierają bardzo dużo witaminy C. Można też z nich robić syrop, zalewając je wodą z cukrem, albo dodawać do sosów i zup. Nadają się także na sos do spaghetii imitujący świetnie "pesto" (zielony sos piniowy). Sos taki robimy zalewając drobno posiekane młode pędy oliwą i soląc do smaku. Terpentyna uzyskana z żywicy sosnowej jest środkiem o działaniu antysep tycznym, moczopędnym i robak o bój czym, stosowanym w wielu chorobach, m. in. układu oddechowego. Żywica sosnowa jest całkiem przyjemnym rodzajem gumy do żucia, jako środek antyseptyczny jest szczególnie cenna do smarowania ran na stopach, gdy chodzimy boso, w dzikim terenie. Igły sosny zawierają substancje aromatyczne działajace orzeźwiająco, antyseptycznie, wykrztuśmc i moczopędnie. Roztarte tgly są świetnym dodatkiem do kąpieli. Podobne właściwości do sosny pospolitej ma występująca u nas w wyższych paniach gór, chroniona, kosodrzewina Pinus mugo. Indianie piekli czasem zielone szyszki sosen na brzegu ogniska, wyjadając później ich środek.

SOSNÓWECZKA PRZĘSTKA

SPłRODELA Spirodela (rzęsowate Lemnaceae) Spirodcla wielokorzeniowa Spirodela polyrhiza występuje w całym kraju w wodach stojących. Podobno jest jadalna. SPOREK Spergula (gożdzikowate Caryophyllaceae) Na piaszczystych polach i ugorach pospolity jest sporck polny Spergula arvensis, rzadsze są sporek wiosenny S. morisonti (S. vemalis) i pięciopręcikowy S. pentandra. W Skandynawii z nasion sporka pospolitego w czasach niedostatku robiono chleb. Jadalne są też podobno młode rośliny. Roślina może być toksyczna (zawiera saponiny).

STARODUB -->DZIĘGIEL

STARZEC Senecio (złożone Asteraceae) W naszym kraju występuje ponad 20 gatunków starców. W większości są to gatunki trujące. Liście starca wiosennego Senecio lernalis pospolitego na terenach piaszczystych, przydrożach, odłogach, były czasem jadane na surowo lub gotowane. Jest to jednak roś li na Trując a dla człowieka i wielu sssaków. Zawiera toksyny kumulujące się w wątrobie. Istnieją także doniesienia, że marynowano młode łodygi blisko spokrewnionych starca gajowego Senecio nemorensis, bądź starca Fuchsa Senecio fuchsii.

STOKŁOSA Bromus (trawy Poaceae) Nasiona stokłos są jadalne, jak większości traw. Są jednak male, więc na pożywienie używano ich sporadycznie. Z ponad 20 gatunków notowanych w naszym kraju, trzy gatunki były zbierane przez Indian za pożywienie (jedzone zwykle po ugotowaniu lub upieczeniu) - stokłosa dachowa Bromus tectorum, miękka B. hordaceus (podgalunek ssp. thominii) i sztywna B. rigidus. Jadano gdzieś także stoklosę japońską Bromus japonicus.

STOKROTKA Bellis (złożone Asteraceae) Stokrotka pospolita Bellisperennis występuje pospolicie na krótko przystrzyżonych trawnikach, na pastwiskach i na wilgotnych łąkach. Gatunek ten był okazjonalnie używany jako pożywienie głodowe. Ma smaczne liście i kwiaty, które mogą być jedzone zarówno na surowo lub gotowane. Kwiaty są smaczniejsze od liści i łatwiej je zbierać. Cenny gatunek, bo występuje powszechnie na trawnikach i jest wartościowym dodatkiem do zup.

STORCZYK Orchis (storczykowate Orchidaceae) Kilka gatunków z tego rodzaju występuje głównie na łąkach, pastwiskach i zaroślach. Znajdują się jad_QEhE£mft. Wykazują one tendencję do zanikania, wymarł już prawdopodobnie storczyk cuchnący Orchis coriophora i trójzębny O. tridentata. Najpospolitsze (ale też rzadkie) są storczyk męski Orchismascuta i samiczy O. morio. Ponadto występują u nas: storczyk kukawka O. militaris, błotny O. palustris, purpurowy O. purpurea, drobnok wiato wy O. ust ulata oraz jedyny gatunek leśny z tego rodzaju - storczyk blady O. pallens. Część gatunków dawniej zaliczana do tego rodzaju została przeniesiona do rodzaju kukułka Dactylorhiza, są one częściej spotykane niż rośliny z rodzaju Orchis. Storczyki (Orchis i Dactylorhiza) słynęły z magicznych właściwości, szczególnie jako afrodyzjaki, ich korzenie przypominają bowiem narządy płciowe, Korzenie te mają jeszcze inną właściwość, zawierają dużo skrobi. W Grecji i w Azji Mniejszej popularna była (jest?) potrawa zwanasalep. Jest to śluzowata substancja tworzony przy macerowanie korzeni w wodzie. Korzenie suszono wcześniej i gotowano. Robiono z nich także napój oraz dodawano do chleba. Jako pożywienie nadają się wszystkie gatunki z tego rodzaju, ale komercyjnie do wyrobu salepu najczęściej wykorzystywane były: Orchis coriophora, O. longicurvis, O. pyramidalis, O. ust ulata. Dawnymi czasy robiono w Anglii salep z Orchis mascula i kukułek Dactyorhizu. Salep z Orchis ustulata i innych storczyków jest znany jako pożywienie w Himalajach i Kaszmirze.

STRZAŁKA Sagittaria (żabieńcowate Alismataceae) Strzałka wodna Sagittaria sagittifolia występuje na niżu w głębszych wodach płynących. Wytwarza bulwki korzeniowe, bogate w skrobię. Niejadalna na surowo. Bulwki powinny być gotowane lub pieczone, należy też później usunąć gorzką skórkę, W smaku podobne do ziemniaków. Cenna roślina jadalna uprawiana w Chinach dla smacznych bulw, jadana też w Japonii i Indiach. Bulwki można też suszyć i dodawać zmielone do mąki na chleb. Jadalne są też gotowane liście i łodygi, ale niezbyt smaczne. Amerykańskie gatunki strzałki były jadane przez Indian. Menominowiejedli bulwki Sagittaria cuneata (=5. arifolia)gotowane, a pokrojowne na plasterki zawieszano na nitce i suszono na zimę; Indianie z Montany jedli je na surowo lub gotowane. Odżibwejowie kandyzowali je także z syropem klonowym. Indianie uauczyli się odnajdywać duże zapasy tych bulwek robione przez piżmowce i bobry. Drugim gatunkiem jadanym przez Indian była Sagittaria taiifoiia. Cocoba używali bulwek w grach hazardowych. Pieczone tub gotowane jedzone były m.in. przez Lakotów i Paunisów. Meskwaki okradali spiżarnie piżmaków, gotowane, spalsterkowane bulwki wieszali na sznurku z łyka lipowego. Potawatomi gotowali je w dole głębokości 2 m przez kilka dni (!).

STULICHA Descurainia (krzyżowe Brassicaceae) Stulicha psia Descurainia sophia jest pospolitym chwastem przydroży na niżu. Jej nasiona mają smak podobny do gorczycy i mogą być stosowane zamiast niej, na surowo lub gotowane. Kiełkujące nasiona mogą być dodawane do sałatek. Nasiona stulichy psiej jadane były przez kilka plemion indiańskich zachodniego wybrzeża m.in. Navaho i Paiute. Odwiane nasiona, prażono a potem mielono. Po ostudzeniu mieszano z zimną wodą w rodzaj napoju. Nasiona, całe lub tłuczone, także przechowywano na zimę. Navaho robili ciastka z mielonych nasion. Pueblo jedli gotowane pędy na świeżo lub toczyli z nich kulki, które póżntej suszyli na słońcu jako zapas pożywienia.

STULISZ Sisymbrium (krzyżowe Brassicaceae) Na przychaciach i innych miejscach ruderalnych występuje kilka gatunków stuliszów. Przypuszczalnie wszystkie są jadalne, mamy jednak informacje jedynie o użytkowaniu najpospolitszego stulisza lekarskiego Sisymbrium officinale i pannońskiego 5. altissimum. Jadalne są tch młode liście i pędy, surowe lub gotowane, a nasiona można używać jako przyprawę podobnie do gorczycy. Stulisz lekarski był używany w Europie jak szpinak, do sosów i sałatek, ma ciepły piekący smak, niezbyt smaczny. Był on także używany przez Indian, Czirokezi i Tubamlabal jedli jego liście gotowane lub smażone, a Navaho prażone nasiona mielili i dodawali do sosów i zup. SUMAK Rhus (nanerczowate Anacardiaceae) Pospolicie jest u nas uprawiany, tworzący czasem zarośla powstałe z odrośli korzeniowych, sumak octowiec Rhus typhina (R. hirta). Gatunek ten pochodzi z Ameryki Pn. Okazy żeńskie tworzą charakterystyczne szyszkowate owocostany, złożone z kosmatych małych owocków. Są bardzo kwaśne Indianie robili napój o smaku lemoniady (w Ameryce znany jako "Indian lemo nade") zalewając owocostany ciepłą wodą i czekając około pół godziny. Użycie gorącej wody wydobywa gorzkie taniny Można go osłodzić cukrem (wg oryginalnej indiańskiej receptury syropem klonowym). Menominowie nawet specjalnie suszyli owoce na zimę do wyrobu tego napoju. Czirokezi i Potawatomi jedli owoce prosto z drzewa.

SZACHOWNICA Fritillaria (liliowate Liltaceae) *- Nasza krajowa szachownica kostkowała Fritillaria melagris, dziko na łąkach pod Przemyślem, często hodowana w ogrodach, jcsllrująca. W niektórych krajach jadano natomiast niektóre inne gatunki z tego rodzaju. Szczególnie szeroko jadane były cebule szachownicy kamczackiej Fritillaria camchatcensis. Gotowane cebule byłyjedzone przez Indian pn-zach. Ameryki (Sitka, Hesquiat i Kwakiutl), Kamczatce i w Himalajach. Na Kamczatce zbierana przez kobiety i przyrządzana na różne sposoby; bardzo smakowała kapitanowi Cookowi. Indianie jedli też Fritillaria fanceolata, F. pudica i F. recurva. Za trującą uważana jest natomiast F. atropurpurea. Na Bliskim Wschodzie jadana była po ugotowaniu szachownica cesarska Fritillaria irnperialis, należy jednak zachować ostrożność przy jej jedzeniu, niektóre źródła twierdzą, ze jest toksyczna.

SZAFIREK Muscari (llliowate Liliaceae) Na suchych murawach i polach, na Śląsku i Lubelszczyźnie, występuje szafirek miękkolistny Muscari comosum. Znajduje się pod ochroną. Ponadto w ogrodach uprawiany jest szafirek drobnokwiatowy Muscari botryoides i szafirek zaniedbany M. neglectum (M. racemosum ). Cebule szafirka miękkolistnego są cenione we Włoszech i Grecji. Jako, że nie są zbyt liczne, Grecy sprowadzają je aż z Maroka. Wiosną gotowane cebule podaje się z olejem. Cebule szafirka zaniedbanego jedzone były na Krecie i we Włoszech. Zawierają one substancję zbliżoną działaniem do saponin. Dlatego nie należy jeść większych ilości tej rośliny, a przed użyciem trzeba je gotować, najlepiej z jedną wymianą wody. Kwiaty szafirka zaniedbanego były dodawane jako przyprawa do rabarbaru. Kwiaty i liście szafirka drobnokwiatowego można podobno marynować w occie.

SZALEJ Cicuta (baldaszkowate Apiaceae) Szalej jadowity Cicuta virosa jestjędną z najbardziej trujących roślin naszego kraju, dlatego każdy miłośnik dzikiej kuchni powinien umieć go odróżnić. Występuje w całym kraju na terenach bagnistych (nie spotkamy go na zwykłej łace). W świetle jego trujących właściwości tajemniczo brzmi wzmianka o tym że Eskimosi z plemienia Inuktitut jedli jego gotowane liście razem ze świeżą rybą. Może znali sposób usuwania trucizny, może chodzi o innych gatunek, albo też w ich kraju jest mniej trujący? W każdym razie odnotowałem tutaj szalej raczej dla porządku, a nie dla tego, aby kogoś zachęcać do próbowania tej rośliny.

SZAŁWIA Salvia (wargowe Lamiaceae) Kilka gatunków szałwi występuje u nas dziko i w hodowli. Szałwia lekarska Su ¡vio officinalis jest u nas uprawiana w ogrodach, dziko występuje w pd. Europie, na suchych murawach. Jest znanym od starożytności przyprawą i rośliną lekarską. Jej nazwa łacińska - 'salvia', pochodzi od 'salvare' - "wybawiać", 'ratować'. Dodawana sosów, szczególnie tłustych (ułatwia trawienie tłustych potraw). Uwaga, w dużych ilościach toksyczna. Z liści można przyrządzać herbatkę poprawiającą trawienie, naparu tego używa się do przemywania ran, jako że cała roślina ma silnie antyseptyczne właściwości. Jej aromat jest bardzo przyjemny, kojarzony z działaniem dobrych mocy. Indianie Kalifornii używali liści gatunku o zbliżonym zapachu i wyglądzie — Salvia apiana jako świętej rośliny aromatycznej w 'sweatlodge' czyli saunie indiańskiej. Szałwia lepka Salvia glutinosa występuje pospolicie na brzegach lasów karpackich, rzadziej w Sudetach i na Lubelszczyżnie. Jej aromatycznych liści dodawano do domowych win (oczywiście me w naszym kraju). Szałwia łąkowa Salvia pratensis występuje w całym kraju na suchych murawach na podłożu wapiennym. Jej gorzkich liści dodawano jako przyprawy do piwa i wina. Nic nie wiadomo o użytkowaniu rosnącej u nas rzadko na Śląsku i w zach. Małopolsce szałwi gajowej Salvia nemorosa i występującej na suchych murawach w całej Polsce, najczęściej na południu kraju, szałwi okręgowej Salvia vert ici liara. Ten ostatni gatunek jest najbardziej aromatyczny z krajowych gatunków, pachnie trochę jak szałwia lekarska, ale o wiele słabiej. Nasiona kilku gatunków rosnących w Kalifornu (Salvia apiana, S. carduacaea, S. colurnbariae, S. mellifera), znane jako "chia" były używane przez Indian jako ważne źródło pożywienia. Są czasem sprzedawane w amerykańskich sklepach ze zdrową żywnością. Prażone nasiona mielono zwykle na mąkę, z której gotowano rodzaj papki. Bardzo pożywne, podobno garść nasion wystarczała wędrowcy na cały dzień.

SZANTA Marrubium (wargowe Lamiaceae) Szanta zwyczajna Marrubium vulgare występuje rozproszona na miejscach ruderalnych i przydrożach. Liście czasem używana w Europie jako przyprawa. Gorzkie i piekące są dodawane do piw, likierów, a w Anglii robi się z nich napój. Indianie Diegueno pili napar z liści szanty mieszany z miodem.

SZARŁAT Amaranthus (szarłatowate Amaranthaceae) W Polsce zanotowano występowanie kilkunastu gatunków szarłatów, jednak w większości są to słabo zadomowieni uciekinierzy z ogródków. Szerzej rozprzestrzenionych jest jedynie pięć gatunków: dosyć pospolity szarłat szorstki Amaranthus rctmflexus oraz sz. biały A. albus, sz. komoso waty .4. blitoides, sz. prosty A.chlorostachys i sz. szary A. lividus. Występują one tylko na siedliskach ruderalnych (śmietniska, przychacia itp.). Szarłaty są często hodowane w ogrodach (tzw. "kocie ogony"). Pędy i liście szarałatów są jadalne gotowane (młodsze także na surowo). Stanowią bardzo cenne warzywo. Oczyszczone (odwiane) nasiona mogą być mielone na mąkę. Były ważnym zbożem wielu plemion indiańskich m. in. Apaczów i Navaho, są też wykorzystywane w ciepłych krajach Starego Świata. W Polsce dodawanie nasion szarłatu do chleba jest popularyzowane przez naukowców Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Liście szarłatu zawierają sporo białka oraz witaminy A i C.

SZAROTA Gnaphalium (złożone Asteraceae) W Polsce występuje kilka gatunków z tego rodzaju. Istniejąjedynie dane ojadalności liści szaroty żółtobiałej Gnaphalium luteo ałbum (na surowo lub gotowane). Gatunek ten występuje w roproszeniu w całej Polsce na wilgotnych polach i namuliskach.

SZCZAW Rumex (rdestowate Polygonaceae) W naszym kraju występuje dziko około 20 gatunków z tego rodzaju. Można je podzielić na dwie grupy. Do pierwszej należą rośliny o liściach u nasady strzałkowa tych, chętnie jedzone przez dzieci i dodawanych do zup. Charakteryzują się one silnie kwaśnym smakiem. Do drugiej liczniejszej grupy należą szczawie o liściach owalnych lub podłużnych, o nasadzie sercowatej lub tępej. Ich liście, za młodu mają łągodny smak zbliżony do szpinaku, potem szybko stają się gorzkie. Użytkować można wszystkie liście, które nie są gorzkie na surowo lub tracą gorycz po ugotowaniu i odlaniu wody. Przez lud polski nazywane są często "końskim szczawiem" lub "kobylakiem". Wszystkie gatunki szczawiu zawierają kwas szczawiowy, szczególnie duże jego ilości występują u gatunków o kwaśnych liściach. Regularne spożywanie tych roślin może pogarszać stany chorobowe związane z kamicą nerkową i artretyzmem, na skutek osadzania się w organizmie kryształów szczawianu wapnia. Z drugiej strony są one bardzo pożywne. Zawierają dużo żelaza i witaminy C.
SZCZAWIE O LIŚCIACH O NASADZIE STRZAŁKOWATEJ, O KWAŚNYM SMAKU Szczaw zwyczajny Rumex acetosa jest pospolitym gatunkiem łąkowym. Ma bardzo smaczne kwaśne liście, które można jeść na surowo lub gotowane oraz suszyć na zapas. Jest składnikiem tradycyjnej polskiej zupy szczawiowej robionej na bazie posiekanych liści szczawiu i śmietany Jest używany jako pożywienie w wielu krajach, od Irlandii po Chiny, tam gdzie nie występuje dziko jest nawet czasem uprawiany. Lapończycy gotowali duże ilości szczawiu z. mlekiem renifera. Liści można używać zamiast podpuszczki do robienia sera. Jadalne są też kwiatostany (surowe lub gotowanej. Z suszonego sproszkowanego korzenia można robić kluski. Jadalne są też nasiona. Łatwo jest uzbierać nawet kilka wiader owocostanów, młócenie jest jednak bardzo mało wydajne i w sumie można uzyskać około 20 g nasion na godzinę pracy. Szczaw polny Rumex acetoseila wygląda trochę jak miniaturowa wersja szczawiu zwyczajnego, ma też podobny do niego smak i zastosowanie. Występuje licznie na uboższych polach, łąkach i pastwiskach o kwaśnym odczynie gleby. Także składnik zupy szczawiowej oraz różnych potraw w innych krajach północnej półkuli. Indianie Delaware robili z niego farsz do placków. Szczaw tarczo listny Rum ex scutatus występuje dziko jedynie w Tatrach, Czasem uprawiany, także w naszym kraju. Podobno najsmaczniejszy gatunek szczawiu, mniej kwaśny od szczawiu  Szarłat szorstki Szałwia łąkowa A B A - typowy liść gatunków szczawiu o gorzkich liściach; B - liść szczawiu o liściach kwaśnych Szczawik zajęczy 185 zwyczajnego. Szczaw alpejski Hume.x alpinus. duży szczaw do 1,5 m wys, występuje w wyższych partiach Karpat i Sudetów. Uprawiany w Anglii i Francji, jadany też w Chinach. Liście jadalne na surowo lub gotowane. Najlepsze wiosną i w jesieni. W lecie mogą być gorzkie. W Szwajcarii jego liście były dawniej kiszone na pożywienie dla zwierząt i ludzi w okresie niedoboru żywności. Z grupy kwaśnych szczawi występują jeszcze w naszym kraju: szczaw górski Rumex alpestris, w wyższych partiach Sudetów i Karpat oraz czasem nie odróżniane od szczawiu polnego - szczaw wąskolistny Rurnex tenuifolius i szczaw obrosloowockowy Rum ex angiocarpus. SZCZAWIE O LIŚCIACH Z NASADĄ SERCOWATĄ LUB PROSTĄ, NIE STRZAŁKO WATĄ, O SMAKU MAŁO KWAŚNYM Szczaw wodny Rumex aąuaticus występuje na brzegach wód w całej Polsce, niezbyt częsty. Liście jedzone na surowo lub gotowane (m.i. przez Apaczów i Tanana). Indianie Hanaksiala trzymali gotowane liście pod ziemią, w beczkach razem z porzeczką Rihes bracteosum i bzem koralowym Sambucus racemosa, robili także z liści napój wyskokowy. Szczaw kędzierzawy Rumex crispus jest pospolitą rośliną ruderalną. Młode gotowane liście dają na wiosnę bardzo smaczny łagodny szpinak. Gatunek ten używany był przez kilkanaście plemion Indian (np. Czirokezi, Czejeni, Omaha). Rzadziej jedzono je na surowo. Indianie Kawaiisu jedli nasiona prażone na gorących węglach, tłuczone i gotowane na papkę, zaś Paiute moczyli nasiona w wodzie, potem mielili na mąkę i piekli je w piasku, a korzenie piekli w dołach ziemnych, gdy brakowało innych pokarmów. Jadalne są także obrane młode łodygi. Gatunek ten był także jedzony w Chinach Szczaw skupiony Rumex conglomeratus występuje w całej Polsce (oprócz pn-wsch. części kraju) na miejscach ruderalnych i prze nawożonych łąkach. Młode liście sąjadalne po ugotowaniu, później robią się bardzo gorzkie. Jadane był przez Indian Miwok. Jadalne nasiona, na surowo i po ugotowaniu. Szczaw omszony Rumex confertus jest nowym przybyszem z Europy pd-wsch. Spotykany już w wielu miejscach kraju, szczególnie wzdłuż rzek i linii kolejowych. Brak danych o jego używkowaniu. Według moich doświadczeń jeden ¿e smaczniejszych gatunków szczawiu. Szczaw lancet (»waty Rumex hydrolapathum występuje na brzegach wód na całym niżu. Ma jadalne liście i nasiona, na surowo i po ugotowaniu. Był jadany w Chinach. Szczaw nadmorski Rumex maritimus występuje na brzegach wód i namultskash na całym niżu. Indianie Navaho przyrządzali papkę z jego mielonych nasion. Jadalne są także liście po ugotowaniu. Szczaw tępol istny Rumex obtusifoiius występuje pospolicie w całej Polsce na miejscach ruderalnych i prz en a wożonych łąkach. Młode liście są jadalne po ugotowaniu, później robią się bardzo gorzkie. Indianie Saanich jedli jego młode łodygi po ugotowaniu. Jadalne nasiona, na surowo i po ugotowaniu. Szczaw gajowy Rumex sanguineus występuje w całej Polsce w prześwietleniach wilgotnych lasów. Ma delikatne i smaczne młode liście, jadalne na surowo i po ugotowaniu, później robią się gorzkie. Był uprawiany w Anglii jako warzywo. Szczaw żółty Rumexpatientia był uprawiany w wielu krajach (także u nas) jako warzywo. Liście o łagodnym smaku, gotuje sić je czasem z Ł! czćuci liuci szczawiu zwyczajnego, dla dodania kwaskowatego smaku. Brak wzmianek o użytkowaniu szczawiu błotnego Rumexpalustris i szczawiu ukraińskiego Rurnex ucranicus, ale przypusczać należ, że mają jadalne nasiona i młode liście, tak jak wszystkie inne gatunki szczawu.

SZCZAWIK Oxalis (szczawikowate Oxalidaceae) Jedną z naszych najpospolitszych roślin leśnych jest szczawik zajęczy Oxalisacetosella. Ponadto na miejsach ruderalnych i polach występują trzy drobniejsze obce gatunki szczawika: bardzo pospolity szczawik żółty Oxalis stricta oraz rzadkie Dillena O. dillenii i różkowaty O corniculata. Liście szczawika zajęczego mają wspaniały kwaśny smak i lekko cytrynowy aromat. Mogą być wspaniałą przekąską podczas leśnych wycieczek. Pr/y próbach odżywiania się jedynie dzikimi roślinami pozwolą nam zaspokoić naturalne zapotrzebowanie na kwaśne potrawy. Są w wielu krajach dodawane do sałatek i zup. Można także jeść kwiaty. Indianie Potawatomi gotowali z cukrem liście amerykańskiego podgatunku szczawika zajęczego (czasem klasyfikowanego jako Oxa- lis monalana). Swój kwaśny smak liście szczawików zawdzięczają obecności kwasu szczawiowego, którego spożywanie w większych ilościach nie jest zbyt zdrowe (zabiera on wapń z organizmu i wiąże się w kryształy, które mogą powodować powstawanie kamieni nerkowych i artretyzmu). Oczywiście okazjonalne spożywanie tej rośliny nie powoduje żadnego zagrożenia, nie powinniśmy tylko uczynić z niej codziennego podstawowego pokarmu. Suszony szczawik może być używany zamiast podpuszczki do ścinania mleka. Szczawik różkowaty był jedzony na surowo przez Irokezów, czasem z solą. Liście, kwiaty i bulwki szczawika żółtego były jedzone przez kilka plemion Indian np. Omaha i Paunisów. Kłącza kilku subtropiklnych gatunków szczawika są używane jako ważny składnik pożywienia w krajach tropiklanych.

SZCZAWIÓR Oxyria (rdestowate Polygonaceae) Szczawiór alpejski Oxyria digyna występuje u nas jedynie w wyższych partiach Tatr i Babiej Góry. Roślina ta jest pospolita w tundrze. Stanowi la jeden z podstawowych składników pożywienia ludów północy (Eskimosów i plemion syberyjskich). Liście, o kwaśnym smaku podobnym do szczawiu, były kiszone w wielkich ilościach w dołach ziemnych. Swój kwaśny smak liście szczawioru zawdzięczają obecności kwasu szczawiowego, którego spożywanie w większych ilościach nie jest zbyt zdrowe (zabiera on wapń z organizmu i wiąże się w kryształy, które mogą powodować powstawanie kamieni nerkowych i artretyzmu). Oczywiście okazjonalne spożywanie tej rośliny nie powoduje żadnego zagrożenia, nie powinniśmy może tylko uczynić z niej codziennego podstawowego pokarmu.

SZCZWÓŁ Conium (baldaszkowate Apiaceae) Na miejscach ruderalnych i przydrożach w całej Polsce występuje szczwół plamisty Conium maculaiurn. Na surowo jest jedną z nąjbaidzićj trujących roślin (wszystkie części rośliny, ale najbardziej nasiona), zjedzenie go powoduje porażenie*1 nerwów powodujące śmierć przez uduszenie. Długie gotowanie lub suszenie powoduje rozkład trucizny i podobno można wtedy jego liście jeść jak szpinak. Osobiście nie ryzykowałbym jednak próbowania tej rośliny pod żadną postacią.

SZCZYR Mercurialis (wilczomleczowate Euphorbiaceae) Szczyr roczny Mercurialis annua jest rzadkim chwastem polnym.W Niemczech jedzono go po ugotowaniu (na surowo jest lekko trujący, zawiera saponiny i różne gor/kie substancje), notowano jednak przypadki zatruć. Szczyr trwały Mercurialis perennis występuje dosyć często, szczególnie w górach, w żyznych lasach liściastych. Jest trujący i nie nadaje się na pożywienie. SZEFERDIA Shepherdia {oliwnikowate Eleagnaceae) Krzewy pochodzące z Ameryki Pn. Nazywane tam "buffalo-berry" (jagoda bizonia).W naszym kraju bardzo rzadko uprawia się szeferdię srebrzystą Shepherdia argentea. Jej czerwone owoce były pospolicie jedzone przez wiele plemion Indian np. Dakota, Paunisów. Thompson, na świeżo lub gotowane. Dobra na galaretki i do sosów mięsnych. Bardzo obficie owocuje, kwaśne podobne do porzeczek owoce są jadalne dopiero po przemrożeniu, suszone przez Indian na zimę. Ciekawe zastosowanie ma inny gatunek Shepherdia canadensis. Jej bardzo gorzkie kwaskowate jagody fermentują w ciągu jednej doby w rodzaj orzeźwiającego piwa. Ich podstawowym zastosowaniem była jednak produkcja deseru zwanego "indiańskimi lodami", smakołyk len przyrządzało przynajmniej kilkanaście plemion (w tym Carrier, Okanagon-Co 1 vi 1 le, Thompson i Eskimosi Inupiat). Jagody zbierano na mały rozłożone pod gałęziami, które obijano kijami. Nie używano rąk aby nic zgnieść jagód. Naczynie na jagody nie mogło być tłuste, a więc używano osobnych naczyń. Jagody ubijano tworząc pianę przypominającą lody (obecność tłuszczu hamuje tworzenie piany), stąd nazwa "soapberry"- jagoda mydlana. Piana tworzy się dzięki obecności, nawiasem mówiąc lekko trujących, saponin. Dodawano do lego deseru cukier (pierwotnie do słodzenia używano pewnej odmiany świdośliwy). Jagody suszono także na gorących kamieniach potem przenosząc je na szkielet, pod którym paliło się malutkie ognisko odganiające owady. SZPARAG Asparagus (liliowate Lifiaceae) Szparag lekarski Asparagus officinalis występuje w naszym kraju na suchych murawach. Jest leż często uprawiany jako roślina ozdobna i fatwo dziczeje. W innych krajach Europy mfode pędy wychodzące z ziemi powszechnie jadane, zwykle gotowane, rzadziej na surowo (często wpierw wybielane, obsypywane ziemią, aby pozbawić je chlorofilu, są wtedy smaczniejsze). Młode pędy i korzenie szparagów mają działanie moczopędne, przeczyszczające krew i lekko rozwal niające. Owoce zawierają saponiny, mogą więc być toksyczne. Korzenie i pędy innych gatunków szparagu były używane w różnych krajach Eurazji jako pożywienie.

ŚLAZ Malva (ślazowate Malvaceae) Zwykle na przydrożach, miejscach ruderalnych, skrajach lasów, zrębach występują u nas następujące gatunki z tego rodzaju: ślaz dziki Malva sylvestris, zaniedbany M. neglecta, zygmarek M. alcea, drobnok wiato wy M. pus ii la i, najrzadszy, piżmowy M. moschata. Ślaz zygmarek był dawniej uprawiany jako rośli na jada Ina, stąd często jest spotykany jako relikt upraw na grodziskach Wielkopolski. Rośliny z tego rodzaju mają jadalne liście o śluzowatej konsystencji, można je spożywać na surowo lub gotowane (np. w zupach i sosach jak okra). Mogą zastępować sałatę. Najsmaczniejsze liście ma podobno ślaz drobnokwiatowy. Kwiaty mogą stanowić dodaiek do surówek. Niedojrzałe nasiona stanowią przyjemną przekąskę, ale są zbyt małe, Żeby się nimi najeść. Wywar z korzeni ślazu zaniedbanego jes1 używany jako sybstytut białka jajka kurzego do wyrobu bezy. Korzenie gotuje się na małym ogniu, aż wywar zagęści się. Można je ubijać jak białko.

ŚLAZÓWKA Lavatera (ślazowate Malvaceae) W środkowej i pd. Polsce, spotykana jest na murawach i skrajach lasów ślazówka tyryngska Lavatera thuringiaca. Jej liście są jadalne na surowo lub gotowane, niezbyt smaczne. Lepsze są kwiaty, które można dodawać do sałatek.  Ślaz dziki   ŚLEDZIENNICA Chrysosplenium (skaln icowate Saxifragaceae) W naszym kraju występują dwa gatunki z tego rodzaju: śledziennica skrętolistna Chrysosplenium alternifoltum, w całym kraju w wilgotnych lasach, często przy strumykach, oraz na Dolnym Śląsku i Pomorzu Zachodnim śledziennica naprzeciwlistna Ch. alterni/olium. na podobnych siedliskach. Liście śledziennic są jadalne na surowo tylko na przedwiośniu, potem robią się gorzkie i piekące, i trzeba je gotować. Dodawane były w wielu krajach do sałatek i zup.

ŚLIWA Prunus (różowate Rosaceae) Do rodzaju tego jest obecnie zaliczanych wiele gatunków drzew i krzewów o jadalnych owocach. Dawniej były one klasyfikowane w odrębnych rodzajach. Kilka gatunków występuje dziko, kilka jest u nas tylko hodowanych, a jeszcze inne występują zarówno dziko, jak i w uprawie. Owoc składa się z pestki otoczonej warstwą mięsistą zawierającą ki łka-kil kanaście procent cukrów. Trzeba zachować ostrożność przy jedzeniu nasion gatunków z rodzaju Prunus /mielonych razem z owocami lub przy ich rozgryzaniu. Podobnie jak pestki jabłoni i migdały zawierają kwas pruski. W niewielkich ilościach pobudza on trawienie, w większych może nawet spowodować śmierć. Poszczególne gatunki i odmiany bardzo różnią się zawartością tego związku - migdały są w końcu powszechnie stosowane jako pożywienie, a pestki czeremchy były mielone razem z suszonymi owocami i jedzone. Wskazówką wysokiej zawartości kwasu pruskiego jest gorzki smak pestek. Związek występuje także w dużych ilościach w liściach wielu gatunków z tego rodzaju Większość gatunków z tego rodzaju w miejscu ran na pniu wytwarza jadalną gumę. Najczęściej słyszy się o jedzeniu tej gumy u czereśni, wiśni, śliwy domowej i moreli. Jak wyczytałem u Sturtevanta, podczas pewnego oblężenia 100 ludzi żyło dwa miesiące jedząc tylko gumę z pni czereśni. Tarnina Primus spinosa występuje dziko na skrajach lasów i w zaroślach śródpolnych w całej Polsce, rzadka na Pomorzu Zachodni i w pn-wsch. Owoce niezwykle cierpkie, smaczniejsze robią się po przemrozemu (w pażdziemiku-listopadzie), później zwykle znikają chętnie jedzone przez ptaki. Zwykle używana w formie przetworów, a szczególnie wina. Owoce można także suszyć. Słodzone przetwory z tarniny podawano dawniej jako przystawkę do potraw. We Francji marynowano niedojrzale owoce zamiast oliwek, W Niemczech i Rosji owoce tłuczono z wodą i destylowano na spirytus. Stanowiła ważny element gospodarki społeczeństw pierwotnych Europy Środkowej. Śliwa domowa Prunus domestica powstała przypuszczalnie ze skrzyżowania tarniny i ałyczy. Wyhodowano wiele odmian, różniących się kolorem, kształtem i smakiem owoców. Uprawa śliw jest szczególnie popularna w krajach Europy Wschodniej. Używanajakoowoe deserowy, do przetworów (powidła) lub suszona. U nas suszone śliwki są tradycyjnym składnikiem bigosu. Suszone śliwki działają lekko przeczyszczająco. W wielu krajach, szczególnie na Węgrzech i krajach południowej Słowiańszczyzny pędzi sięz niej alkohol wyskokowy zwany śliwowicą. Alycza (mirabelka) Prunus cerasifera występuje dziko na Bałkanach i w Azji Mn. U nas pospolicie uprawiana, szczególnie na glebach piaszczystych, jako krzew owocowy lub w formie żywopłotów. Coraz częściej dziczeje przy leśnych drogach i na skrajach lasów, szczególnie sztucznych sośnin. Owoce mało trwale, szybko opadają, smaczne choć k wąsko wate. Najlepsze do jedzenie na surowo lub w formie kompotów, powideł i soków. Czereśnia ptasia Prunus avium (Cerasus avium) występuje dziko w lasach Polski południowej, na północy często zdziczała. Jej formy ogrodowe są powszechnie uprawiane. Czereśnia ma słodkie owoce, także formy dzikie. Niektóre formy dzikie są lekko gorzkawe, inne zupełnie słodkie. W Szwajcarii i Niemczech wyrabia się z nich likier "kirchwasser". Jedzone zwykle na świeżo lub w formie przetworów. Jedzone są czasem także nasiona, nie mogą być zbyt gorzkie. Wiśnia karłowata (wisienka stepowa) Prunus fruticosa (Cerasus fruticosa) jest krzewem występującym w suchych zaroślach na wyżynach Polski pd-wsch., koło Inowrocławia i w Bielinku nad Odrą. Owoce bardzo kwaśne, podobne w smaku do wiśni ogrodowej, ale mniejsze. Może być używana podobnie jak czereśnia ptasia. Wiśnia zwyczajna Prunus cerasus (Cerasus vulgaris) jest formą uprawną przypuszczalnie powstałą ze skrzyżowania czereśni ptasiej i wisienki stepowej. Owoce kwaśne, ale smaczne. Powszechnie sadzona w ogrodach, czasem zdziczała, głównie dzięki produkcji odrostów korzeniowych. Może być używana podobnie jak czereśnia ptasia. Antypka (wiśnia wonna) Prunus mahaleb (Ce ras us mahaleb) jest niewielkim drzewkiem. Występuje dziko w zaroślach nawapiennych, od Maroka i Alp, po Azję Środkową. U nas uprawiana, głównie jako podkładka do szczepienia innych gatunków. Owoce smaczne, słodkie, lekko gorzkawe. Lepiej nie jeść przesadnych ilości, bo zawierają śladowe ilości kwasu pruskiego (jak gorzkie czereśnie). Woda destylowana z liści jest używana jako aromat migdałowy, w większych ilościach trujący, jak nasiona.

Czeremcha zwyczajna Prunus padus (Padus avium) jest niewielkim drzewem, występuje pospolicie w lasach i zaroślach, z reguły na żyznych glebach nad rzekami. Owoce czeremchy zwyczajnej dojrzewają dosyć wcześnie, już na początku lata. Nie są zbyt smaczne, ale można je jeść, smakująjak gorzkawe drobne czereśnie. Były jedzone w wielu krajach (np. Szwecji, na Kamczatce, w Himalajach). Można je suszyć w rodzaj rodzynek. Świetnie nadaje się też na przetwory. Gotowano dawniej młode liście czeremchy (pod wpływem temperatury wydziela się z nich zapach migdałów), ale mogą być one trujące. Napar z gałązek czeremchy daje rodzaj napoju o działaniu uspokajającym. Czeremcha amerykańska Prunus serotina (Padus serotina) występuje często zdziczała i sadzona w lasach, szczególnie pod okapem sosen. Owocuje później od czeremchy zwyczajnej. Owoce jadalne, dosyć smaczne. Były często jadane przez Indian (m.in. Czirokezów, Czipewejów, Irokezów i Odżibwejów) na surowo lub w posatci suszonych na słońcu ciasteczek. Odżibwejowie mielili suszone owoce na mąkę, cenili je bardziej od innych jagód. Menominowie zostawiali na jakiś czas zebrane jagody, żeby sfermentowały, a potem je jedli, upijając się przy tym. Napar z gałązek czeremchy daje rodzaj napoju, o działaniu uspokajającym. Czeremcha wirginijska Prunus virgin ¡äna (Padus Virginia na) pochodzi z Ameryki Pn., rzadko u nas uprawiana i zdziczała. Owoce były powszechnie jedzone przez"Indian na surowo lub suszone (od Apaczów i Thompson na zachodzie po Irokezów na wschodzie). Czame Stopy, Sanpoil i Nespelem dodawali je do pemmicanti. Z jej kory można robić herbatkę. Laurowiśnia wschodnia Prunus laurocerasus jest coraz częściej uprawiana u nas jako roślina ozdobna, dla zimozielonych liści. Dziko występuje w podszyciu lasów na Bałkanach i Kaukazie. Owoce smaczne, słodkie, lekko gorzkawe. Lepiej nic jeść przesadnych ilości, bo zawierają śladowe ilości kwasu pruskiego (ja^ gorzkie czereśnie). Woda destylowana z liści jest używana jako aromat migdałowy, w większych ilościach trujący, jak nasiona. Morela pospolita Prunus armeniaca (Armeniaca vulgaris). Występuje dziko w Azji Środkowej i Chinach, U nas uprawiana, choć często przemarza. Owoce jedzone na surowo lub w przetworach, bardzo często suszone. Sąpodobno zdrowym składnikiem diety. Działają lekko przeczyszczaj ąco. Brzoskwinia pospolita Prunus pérsica (Pérsica vulgaris) nie jest znana w stanie dzikim, pochodzi prawdopodobnie z Chin, od rosnącej na północy P. davidiana. Uprawiana w wielu krajach, u nas często przemarza, a owoce zwyke nie są tak słodkie jak sprowadzane z krajów o gorętszych latach. Owoce bardzo słodkie. Jedzone na surowo i w przetworach. ŚMIAŁEK Deschampsia (trawy Poaceae) Śmiałek darniowy Deschampsia caespitosa to pospolita trawa kępkowa wilgotnych łąk i zarośli. Jego nasiona były zbierane na pożywienie przez Indian Gosiute, choć trudno sobie wyobrazić, aby można było zebrać wystarczającą ilość, bo są bardzo drobne. ŚNIEDEK Ornithogalum (łiliowate Liliaceae) Rozproszony na suchych murawach na niżu występuje śniedek baldaszkowaty Orbithogalum umbel latum, a na pd. kraju rzadko śniedek cienkolistny O. collinum (O. gussonei). Oba gatunki znajdują się pod ochroną. Ponadto jeszcze kilka kilka gatunków jest uprawianych w ogrodach i czasem dziczeje (szczególnie śniedek Buchego Ornithogalum bucheanum). Cebule śniedka baldaszkowatego były jadane na surowo lub gotowane, oraz suszone i mielone na mąkę. Mają być bardzo pożywne. Z dnigiej strony istnieją dane o trujących właściwościach tych bulw. Przy eksperymentach zachować więc należy ostrożność. ŚNIEGULICZKA Symphoricarpos (przewiertniowate Caprlfollaceae) Snieguliczka biała Symphoricarpos alhus (S. rivularis) jest u nas pospolicie sadzonym krzewem. Jej owoce były rzadko jedzone przez Indian (np. Squaxin jedli je suszone). Są one gorzkie i zawierają trujące saponiny, lepiej ich nie jeść. Indianie Thompson wierzyli, że są śmiertelnie trujące.

ŚWIBKA Triglochin (świbkowate Juncaginaceae) Dwa gatunki świbki występują u nas na wilgotnych łąkach - w całym kraju świbka błotna Triglochin palustre i głównie na pn. Polski, szczególnie na glebach zasolonych świbka morska Triglochin maritimum. Jadalne i smaczne są białe nasady łodyg obu gatunków, późną wiosną, surowo lub gotowane. Zielone części roślin nie powinny być jedzone, bo mogą zawierać toksyczne glikozydy, szczególnie w czasie okresów suszy. Świbka morska była jadana przez Indian. Gosiute jedli jej nasiona, Salisz, używali ją jako warzywo, a Klamath, robili rodzaj kawy z prażonych roślin.

ŚWIDOŚLIWA Amelanchier (różowate Rosaceae) W Tatrach polskich prawdopodobnie wyginęła, występująca na suchych ciepłych zboczach już na Słowacji i Węgrzech świdośliwa jajowata Amelanchier ovaiis. Coraz częściej spotyka się natomiast zdziczałe z uprawy gatunki amerykańskie, szczególnie podobne do siebie Ś, kłosową A. spicata i ś. olcho!istną A. alnifolia. Częsta jest W podwarszawskich lasach (np. w Lesie Kabackim), jeden z gatunków notowano też nawet w Białowieskim Parku Narodowym. Brak konkretnych wzmianek o użytkowaniu tego krzewu w Europie, Natomiast w Ameryce był tojeden z najważniejszych owoców zbieranych przez Indian, od Alaski do Kalifornii, i od Pacyfiku do Atlantyku. Owoce, luzem lub ugniecione w małe ciasteczka, suszono na słońcu jako zapas na zimę. Najszerzej używanym gatunkiem była świdośliwa olcholistna. Czarne Stopy i Cree używali ich do wyrobu pemmikanu. U Czarnych Stóp owoce tego gatunki oraz derenia białego były uważane za ulubioną przekąskę zarezerwowaną dla mężczyzn. Przyrządzali oni także z owoców świdośliwy rodzaj kiełbasy (jagody i tłuszcz wrzucano do jelita i zagotowywano). Indianie Thompson przyrządzali specjalny deser z suszonych jagód świdośliwy, korzeni Lewisia rediviva, masła, mąki, cukru, a czasem także z dodatkiem kłączy psizębu Erythronium graruiiflorum, cebul lilii, plech porostu Alectoria, tłuszczu jelenia i jaj łososia. Thompson przyrządzali także z gałązek tego gatunku świdośliwy rodzaj herbaty

ŚWIERK Picea (sosnowate Pinaceae) , Świerk pospolity Picea abies występuje w lasach całej Polski, dziko lub sadzony. Młode majowe pędy świerka są smaczne na surowo, można z nich robić syrop (zalewając osłodzoną wodą) lub herbatkę. Zawierają witaminę C. Także ze starszych pędów mieszkańcy tajgi robią smaczną herbatkę. Te młode pędy mogą też być dodawane do sosów, szczególnie dobrze smakują z rybami. Jadano dawniej także niedojrzale gotowane szyszki oraz kwiatostany męskie. W okresach głodu jedzono zmieloną miazgę i łyko świerka, które dodawano do mąki na chleb. Wszystkie powyższe metody wykorzystania świerka pospolitego były stosowane wobec innych gatunków świerka przez Indian amerykańskich, którzy ponadto chętnie żuli żywicę z tego drzewa. Świerk wytwarza także pożywne nasiona, ale są zbyt małe aby myśleć poważnie o ich wykorzystaniu. Pędy świerka mają działanie wykrztuśne i antyseptyczne. ŚW1ERZĄBEK Chaerophyllum (baldaszkowate Apiaceae) Świerząbek bulwiasty Chaerophyllum bulbosum jest cenną rośliną jadalną, występuje dziko w całej Polsce, w rozproszeniu, szczególnie często w dolinie Wisły. Jego korzenie, wielkości małej marchewki, mają przyjemny słodki smak. Sąjadalne na surowo i gotowane. Obieranie korzenia niszczy jego aromat. Korzenie najlepiej wykopywać pod koniec lata kiedy roślinie żółkną liście. Zawierają 20% skrobi i 4% białka. Kałmucy jedli jego korzenie z rybami. Jadalne są też młode łodygi i liście. Jedzenie tego gatunku zaczynać należy od niewielkich ilości, bo jedno źródło podaje, że gatunek ten może być toksyczny. W Polsce wy stępują jeszcze, zwykle w lasach i zaroślach, świerząbek korzenny Chaerophyllum aromat icum, gajowy Ch. temulum, orzęsiony Ch. hirsutum oraz niezwykle rzadko świerząbek złoty Ch. aureum. Ich przydatność jako pokarmu wymaga zbadania. Świerząbek gajowy może być trujący. Inny gatunek świerząbka, Chaerophyllum tubero sum. był jedzony w Himalajach.

TAMARYSZEK Tamarix (tamaryszkowate Tamaricaceae) Kilka gatunków tamaryszka jest u nas uprawianych w ogrodach. W naturze występują na wybrzeżach mórze europejskich i na Bliskim Wschodzie. Gałązki tamaryszka, nakłute przez pewne owady, wydzielają słodką mannę. W Pendżabie zbiera się ją z Tamarix ar tic ulata, a w Persji, rozkładając bawełniane tkaniny pod krzewami Tamarix gallica. Mannę je się z cukrem lub miodem i mąką robiąc ciasteczka, czasem dodawano jeszcze migdały. Nie wiadomo czy to zjawisko występuje w naszym klimacie,

TASZNIK Capsella (krzyżowe Brassicaceae) Tasznik pospolity Capsella bursa-pástoris jest powszechnie występującym chwastem polnym. Majadalne liście (na surowo i gotowane) o smaku pośrednim między rzeżuchą a kapustą, najlepiej zbierać je przed kwitnieniem, potem robią się bardziej piekące. Ma także jadalne owoce (na surowo lub gotowane). Korzeń może być stosowany zamiast imbiru. Tasznik jest w Chinach cenionym warzywem jednym z spośród siedmiu "wiosennych ziół" gotowanych z ryżem. Był używany przez kilka plemion Indian (m.in. Apacze i Thompson), mielili oni nasiona na mąkę do chleba, piekli je bez mielenia, gotowali także wierzchołki pędów. Roślina o wszechstronnym zastosowaniu w europejskim i chińskim ziołolecznictwie, szczególnie przy krwawieniach i biegunkach.

TATARAK (obrazkowate Araceae) Tatarak jest prawdopodobnie przybyszem z Azji, jak głosi wieść gminna rozprzestrzenił się wraz z najazdami Tatarów, którzy wkładali jego kłącza do bukłaków d!a polepszenia aromatu wody Zagubione przy nabieraniu wody kłącza dały początek nowym europejskim populacjom. Obecnie jest on dosyć pospolity w całej Polsce, na brzegach stawów i jezior. Poza Eurazją występuje także w Ameryce Pn. Cała roślina ma swoisty silny zapach, przypominający trochę mandarynki. Zawdzięcza go obecności olejku lotnego, bogatego w azaron, substancji o właściwościach antybiotycznych, także lekko toksycznej. Tatarak ma działanie moczopędne, napotne, stymulujące, pobudzające czynność żołądka i wzmacniające. Większe ilości mogą być toksyczne. Z kłączy wyrabiano w różnych krajach cukierki, perfumy, gin i piwo. Kłącza były w XIX w. w sprzedaży na ulicach Bostonu, do żucia w celu odświeżenia oddechu. Na Podlasiu na liściach tataraku piecze się chleb Wewnętrzna część młodych pędów jest jadalna na surowo. Tatarak był także używany przez Indian - Abnaki jedli korzenie, a Lakota liście i łodygi. Indianie Micmac przyrządzali napój z tataraku, a Dakota żuli jego suszone korzenie. Oto przepis Pani Frank Taylor na kandyzowany korzeń tataraku (opublikowany w The Herbarist publikacji Herb Society of England): "Korzeń należy wykopać jesienią, umyć, oskrobać, obrać i pociąć ostrym nożem tak cienko, jak tylko się da. Gotować przez kilka godzin, może 6 lub 7, zmieniając wodę wg uznania. Ja zwykle zostawiam go potem w zimnej wodzie na noc, potem odsączam i gotuję w syropie z 2 filiżanek cukru na pół filiżanki wody, aż skrystalizuje, często mieszając. Obróć go na woskowanym papierze i podziel kawałki jak tylko odpowiednio ostygnie, tak aby dało się go dotknąć. Naprawdę trzeba oddzierać nożem. Szkoda, że me jestem w stanie podać dokładnego stosunki korzeni do syropu, nigdy tego nie mierzyłam. Używam dwukwartowego (nieco ponad 2 I - przyp. ŁŁ) rondla. Jako że są to słodycze, można je ułożyć w małych ilościach, w celofanowych torebkach, małych pudełkach lub słoiczkach. Smakołyk ten bardzo lubią starzy ludzie, którzy go pamiętają." W Japonii jest używany także pokrewny gatunek A gramineus, który ma podobno silniejszy i przyjemniejszy zapach niż A. calamus. Tatarak to cenna roślina lecznicza, w żywieniu powinniśmy go traktować tylko jako przyprawę i delikates.

TLADIANTA Thladiantha (dyniowate Cucurbitaceae) Tladianta zwodna (Ziemniaczka sercowata) Thladiantha dubia występuje czasem u nas w uprawie lub zdziczała. Jej soczyste, owalne owoce (4 x 2,5 cm) są jadalne surowe lub gotowane. Jadalne są też młode pędy (po ugotowaniu) i podobno korzenie.

TŁUSTOSZ Pinguicula (pływaczowate Lentibulariaceae) Tłustosz pospolity jest rzadką rośliną (pod ochroną) spotykaną na torfowiskach niskich i wilgotnych łąkach. Używany był do ścinania mleka na ser Mleko przelewano przez szmatkę z liśćmi thistosza lub dodawano ich bezpośrednio do mleka. Mleko zostawione potem na 1-2 dni zestala się podobno we wspaniały ser. Tłustosz byl dawniej używany jako lekarstwo na kaszel, a w Walii jako środek przeczyszczający.

TOBOŁKI Thlaspi (krzyżowe Brassicaceae) Tobołki polne Thlaspi arwnse są pospolitym chwastem polnym. Jadalne są młode liście, zbierane przed zakwitnięciem rośliny, i nasiona. Jedne i drugie mają piekący, gorzkawy smak. Są świetnym dodatkiem do sałatek i zup. Mają podobno właściwości silnie bakteriobójcze (np. przeciw gronkowcom i paciorkowcom). Na miejscach kamienistych i suchych w pasie wyżyn pd Polski występują jeszcze tobołki przerosłe Thlaspi perfoliatum, o podobnym zastosowaniu jak poprzedni gatunek.

TOJAD Aconitum (jaskrowate Ranunculaceae) Kilka zbliżonych do siebie gatunków, o hcłmiastych, zwykle fioletowoniebieskich kwiatach występuje w Karpatach i Sudetach, jedynie tojada dzióbatego Aconitum variegatum można spotkać dziko także na Pomorzu. Ich naturalnym środowiskiem są lasy liściaste i śródleśne łąki. Wszystkie gatunki tojadów są rzadkie i znajdują się pod prawną ochroną. Są to także popularne rośliny ogrodowe i czasem spotyka się kępy tojadów także na miejscu opuszczonych gospodarstw. Tojady tojędne z najbardziej trujących roślin w Polsce. Jednakowoż korzeń skandynawskiego podgatunku A. lycoctonum (bliski krewniak tojadu lisiego i mołdawskiego) był gotowany w Laponii, ma on nie mieć tak trujących właściwości jak inne tojady. W Kunawarze jedzono korzenie tojadu mocnego Aconitum napellus z powodu właściwości wzmacniających. W eksperymentowaniu z tojadem zalecam szczególną ostrożność, na pewno jest bardzo trujący na surowo.

TOJEŚĆ Lysimachia (pierwiosnkowate Primulaceae) Liście i kwiaty tojeści rozesłanej Lysimachia nummularia, gatunku pospolitego w lasach i zaroślach, są używane do parzenia herbatki. Młode liście rosnącej na ugorach i skrajach lasów tojeści pospolitej Lysimachia vulgaris są też podobno jadalne. TOPOLA Populus (wierzbowate Salicaceae) W naszym kraju występują dziko trzy gatunki topoli: topola osika Populus tremula (pospolicie w lasach i zaroślach), czarna P. nigra (głównie nad dużymi rzekami) i biała P alba (też głównie w dolinach dużych rzek). Ponadto w uprawie, głównie przy drogach, znajdują się niezliczone kultywary mieszańców topoli czarnej z gatunkami amerykańskimi, nazywane zbiorowo topola kanadyjska Populus xeuramericana (Populus xcanadensis) oraz wschodnioazjatyckic topole balsamiczne z sekcji Tacamahaca. Miazga (kambium) wszystkich występujących u nas gatunków topoli były wczesną wiosną zdzierane z drzew w wielu częściach pn. Europy i Azji. Jedzono je na surowo lub gotowano, pocięte w rodzaj makaronu, który często później suszono i mielono, dodając do mąki, z której robiono chleb i bryję. Używano także soku. Podobnie postępowali Indianie z gatunkami amerykańskimi. Populus deltoides, gatunek, który jest jednym z rodziców mieszańcowej topoli kanadyjskiej by| szczególnie wszechstronnie użytkowany przez Indian, Zarówno Indianie prerii jak i pd-zach.części Ameryki Pn. jedli także surowe pączki, kwiatostany lub puchowe owoce tej topoli. Wszystkie gatunki topoli, a szczególnie kora gałązek, zawierają salicylany, które w ciele przekształcają się w kwas salicylowy (aspirynę), 0 działaniu leczniczym (rozgrzewającym, przeciwzapalnym, antscptycznym).

TRAGANEK Astragalus (strączkowe Fabaceae) Kilka gatunków z tego rodzaju można znaleźć w suchych murawach, na przydrożach i skrajach lasów. W całej Polsce występuje traganek szerokolistny Astragalus glycyphylios, Trochę rzadsze są t. piaskowy A. arenarius, t. pecherzykowaty A. cicer i t. duński A. danieus oraz rylko na Lubelszczyznie t. długokwiatowy A. onobrychis. W Tatrach można znaleźć jeszcze t. jasny (także u podnóża Pienin) A. australis (A. aboriginorum), t. wytrzymały A. frigidus (A. umbellatus) i t. zwisłokwiatowy A pendulijlorus. Część gatunków z rodzaju traganek jest jadalna, a część trująca, dlatego trzeba być pewnym, z którym gatunkiem mamy do czynienia. Liście traganka szerokolistnego mogą być używane do parzenia herbaty, a korzeń i (jak podaje ksiądz Kluk także liście) można stosować zamiast lukrecji. Gotowane korzenie traganka jasnego byl używane przez Indian kanadyjskich jako artykuł żywnościowy. Jadalne korzenie ma też traganek wytrzymały (występujący również w tundrze). Korzenie traganka kanadyjskiego A. candensis Indiamejedli również na surowo. Indianie jedli też zielone mięsiste strąki niektórych gatunków np. A. crassicarpus.

TRĘDOWNIK Scrophularia (trędownikowate Scrophułariaceae) Cztery gatunki trędownika występują w naszym kraju. Korzenie dwóch najpospolitszych gatunków, trędownika bulwiastego Scrophularia nodosa i skrzydlatego S. umbrosa (5. o lara), występujących w zaroślach 1 na skrajach lasów, były podobno jedzone po ugotowaniu w czasach głodu. Uwaga, roślina uznawana za tnijącą.

TROJEŚĆ Asclepias (trojeśćlowate Asclepiadiaceae) Trojeść amerykańska Asclepias syriaca jest czasem hodowana w ogrodach i łatwo dziczeje. Gatunek ten byl chętnie jedzony przez Indian z wielu plemion (np. Irokezów, Dakotów, Paunisów). Gotowano młode pędy wychodzące z ziemi, pąki kwiatowe i zielone młode owoce {trzeba je szybko zbierać - później rozwijają się w nich nasiona i robią się twarde). Pączki i młode pędy, przypominające o krę, gotowano z mięsem i rybami (którym nadają przyjemny aromat) i używano ich do zagęszczania zup mięsnych lub dodawano do papki kukurydzianej. Podobno jedzono też korzenie. Roślina ta nie powinna być jedzona na surowo, jest wtedy trująca. Aby pozbawić ją goryczy należy ją gotować, pamiętając aby zacząć gotowanie, gdy woda jest jeszcze zimna. Wrzucona od razu do gorącej wody, zachowa nieprzyjemny smak. Po gotowaniu wodę należy odlać i wyrzucić. Gotowany sok mleczny kilku innych amerykańskich gatunków był zbierany przez Indian i używano jako guma do żucia TRYBUŁA Anłhrjscus (baldaszkowate Apiaceae) Pospolicie w całym kraju, w lasach, zaroślach i na miejscach ruderalnych, występuje trybula leśnaAnthńscus sylvestris. W pasie gór i wyżyn występuje często w wilgotnych lasach t. lśniąca A nil ida. Bardzo rzadko na miejscach ruderalnych można znaleźć jeszcze t. pospolitą A. caucalis (A. vulgaris) 11. ogordowąA. cerefoliurn. W przeszłości jedzone były liście trybyli leśnej, na surowo i gotowane, oraz gotowane korzenie. Roślina ma jednak niezbyt przyjemny smak, poza tym istnieje podejrzenie, że jest lekko trująca. Trybuła ogrodowa jest klasyczną przyprawą kuchni francuskiej Drobno posiekane liście dodaje się do zup i sosów na końcu, gotowane tracą aromat. Jadalne są też gotowane korzenie.

TRZCINA Phragmites (trawy Poaceae) Trzcina pospolita Phragmites australis (P. communis) jest u nas bardzo częsta na wilgotnych miejscach, tworząc często wielkie łany, Korzenie i pędy trzciny zawierają pewną niewielką ilość cukru (nie tak dużą jak u trzciny cukrowej). Młode korzenie i pędy na wiosnę, do momentu rozwinięcia liści, mogą być jedzone, na surowo lub gotowane. Cukier otrzymywano czasem z wydzieliny na zranionych pędach lub po prostu przez gotowanie pędów, a potem odgotowywanie wody (na dnie osadzał się cukier). Sproszkowane pędy i korzenie dodawano czasem do zup i papek. Cenne są też gotowane nasiona, ale trudno je zbierać. Trzcina pospolita byl jedzona przez Indian. Indianie Klamatah jedli jej nasiona, Kawaiisu suszyli łodygi i tłukli kijami, aby wydobyć kryształki cukru, a Paiute jedli suszony sok w formie kulek, które rozmiękczano nad ogniem. Ojciec Begert relacjonuje w polowie XVIII w . że Indianie Kalifornii "jedzą korzenie pospolitej trzciny zaraz po wyjęciu z wody".

TRZYKROTKA Tradescentia (trzykrotkowate Commelinaceae) Trzykrotka wirginijska Tradescentia virginiana, pochodzące ze wschodniej części Ameryki Pn. jest powszechnie uprawianą byliną ogrodową. Czirokezi jadali jej młode pędy po podgotowaniu i usmażeniu. TUJA Thuja (cyprysowate Cupressaceae) Tuja zachodnia (żywotnik zachodni) Thuja occidentałis pochodzi ze wsch. części Ameryki Pn. U nas powszechnie uprawiana w ogrodach. Gałązki tego gatunki były używane przez Odżibwejów i Czipewejów do parzenia herbaty. Indianie jedli też czasem miazgę z pnia, suszoną i sproszkowaną w zupach. Do zup dodawali też słodki rdzeń z młodych gałązek. Tuja olbrzymia Thuja plicala jest u nas czasem sadzona w lasach zachodniej Polski. Pochodzi z zach. wybrzeża Ameryki Pn. U Indian Ilesquiat pułapki na ryby robione z gałązek tuji tak nasiąkały aromatem ryb, że potem je gotowano w rosole. Plemię Kwakiutl żuło żywicę, a Saliszjedli wiosenne kambium (miazgę). Tuje to drzewa iglaste o silnie aromatycznych spłaszczonych igłach, zawierających tujon (jak piołun i wroiycz). Substancja ta działa stymulująco na mózg, ale także powoduje poronienia. Osobiście uwielbiam smak i aromat tuj i przechodząc kolo nich zawsze zrywam kawałeczek do przygryzania. Wyżej wymienione gatunki tuji były używane przez Indian jako rośliny lecznicze (np. przeciw przeziębieniom). Otaczał je też pewien nimb świętości. Gałązki tuji olbrzymiej były używane przez wiele plemion w świętej indiańskie łaźni (sweatlodge)jako roślina aromatyczna. Także rzadko u nas uprawiana tuja wschodnia Thuja orienialis ze wsch, Azji jest uznawana przez Chińczyków jako jedno z kilkudziesięciu najpotężniejszych ziół. UWAGA! Tuja w większych ilościach jest toksyczna, powinna być stosowana tylko jako przyprawa.

TURÓWKA Hterochloe (trawy Poaceae) Turów ka wonna (żubrówka) Hierochloe odo rai a występuje w całym kraju rozproszona w widnych lasach. Jej liście służą do aromatyzowania wódki żubrówki. Była traktowana jako święta roślina przez wiele plemion Indian, używana jako roślina aromatyczna w obrzędach sweatlodge i Tańca Słońca. Liście zawierają dużo kumaryny, nie powinny być spożywane w większych ilościach. Nasiona sąjadalne, ale małe, trudne do zbierania. TURZYCA Carex (turzycowate Cyperaceae) Wiele gatunków turzyc występuje w Polsce, najczęściej na wilgotnych łąkach, ale także na suchych murawach i w lasach. Pomimo, że pojawiają się w literaturze pojedyncze ogólnikowe raporty o jadalności turzyc (korzenie, bialc nasady łodyg i nasiona) to praktycznie brak jest danych o wykorzystaniu krajowych gatunków jako pokarmu przez kultury prymitywne Hu ropy, Azji i Ameryki.

TYMIANEK --> MACIERZANKA

UCZEP Bidens (złożone Asteraceae) Na brzegach wód i wilgotnych miejscach ruderalnych występuje w Polsce kilka gatunków z tego rodzaju. Najpospolitsze są uczep trójlistkowy Bidens iripartita, u. zwisły B. cernua i pochodzący z Ameryki u. amerykański B. frondosa (B melanocarpa). Rzadko występują jeszcze u. zwodniczy B. connata i u. śląski B radiota. Młode liście uczepu trój listkowego, amerykańskiego i kilku innych gatunków z tego rodzaju sąjedzone w niektórych w krajach. UKWAP Antennaria (złożone Asteraceae) Na wrzosowiskach, w suchych murawach i widnych borach całej Polski występuje ukwap dwupienny Antennaria dioica. Gatunek len ma właściwości lecznicze, zawiera dużo substancji śluzowych, dlatego jest stosowany najczęściej przy nieżytach dolnych dróg oddechowych. Brak danych o stosowaniu tego gatunku jako pożywienia. Natomiast liście A. parviflora (A. aprica) były jedzone przez Indian Na vaho, a aromatyczne liście A. rosea były żute przez dzieci z plemienia Czarnych Stóp. WARZUCHA Cochłearia (krzyżowe Brassicaceae) Pędy niektórych gatunków warzuchy jadane byty przez różne ludy północy na surowo lub gotowane, smak mają piękący, zbliżony do rzeżuchy. Tak np, jedzona była przez mieszkańców Alaski warzucha lekarska Cochłearia officinalis, zawlekana czasem, głównie w szczecińskiem. Dawniej naźródliskach k. Olkusza rosła jeszcze warzucha polska Cochleria polonica, obecnie jedynie wprowadzona sztucznie na paru żródliskach Jury Krakowsko-Częstochowskiej, chroniona. W Tatrach natomiast występuje warzucha tatrzańska C. tatrae. Przypuszczać należy, że mają właściwości zbliżone do bardziej znanych jadalnych gatunków warzuchy. WĄKROTA Hydrocotyle (baldaszkowate Apiaceae) Na torfowiskach, brzegach wód i w olszynach, głównie na zach. kraju występuje wąkrota zwyczajna Hydrocotyle vulgaris. Jadalne są gotowane liście o silnym marchewkowym smaku, raczej jako okazjonalny dodatek do potraw. WEŁNIANKA Eriophorum (turzycowate Cyperaceae) Wełnianka wąskolistna Eriophorum vaginaturn występuje w całej Polsce na torfowiskach i mokrych łąkach. Eskimosi Inupiat jedli jej surowe lub gotowane korzenie, a Eskimosi Inuktitut jedli bliżej nieokreślone "żeńskie łodygi" tej rośliny, Jadalne są też nasady łodyg, surowe lub po ugotowaniu. Przed jedzeniem korzeni należy usunąć czarną skórkę. Na torfowiskach przejściowych występuje tu i ówdzie wełnianka delikatna Eriophorum grac ile. Podobno jest jadalna jak poprzedni gatunek. Brak informacji o jadalności pozostałych dwóch gat. wełnianki

WERBENA Verbena (werbenowate Verbenaceae) Werbena lekarska Verbena officinalis występuje u nas (oprócz pn- wsch. części kraju) na suchych zboczach, przydrożach i miejscach rudcralnych. Zjej liści można parzyć smaczną herbatkę. Werbena jest rośliną leczniczą, używaną przy bólach głowy, gorączkach, wyczerpaniu nerwowym, depresji, chorym woreczku żółciowym i niedostatecznej podukcji mleka. Kilka gatunków werbeny było używanych przez Indian. Jedli ich nasiona, a z liści parzyli herbatę. WĘŻYMORD Scorzonera (złożone Asteraceae) Na suchych murawach na niżu występuje węży mord niski Scorzonera humilis i, rzadziej, chroniony, wężymord stepowy S. purpurea. W Bieszczadach rośnie wężymord górski S. rosea. Brak informacji o jadalności naszych gatunków. Korzenie i liście licznych gatunków wężymordu z pd. Europy i Azji są jednak jadane jako warzywo po ugotowaniu (szczególnie S. hispánico). Przed ugotowaniem korzenie trzeba namoczyć w wodzie, inaczej pozostaną gorzkie. Tak jak u innych gatunków z rodziny złożonych (-»łopian, słonecznik) korzeń zawiera inulinę, może więc powodować wzdęcia. WIĄZ Ulmus (wiązowate Ulmaceae) W naszym kraju spotykane są trzy gatunki - wiąz górski (brzost) Ulmus glabra (U. scabra), szypułkowy (limak) U. laevis i polny U. minor (U. carpinifolia). Klasyfikacja wiązów jest dosyć zagmatwana, szczególnie na zachodzie Europy tworzą one dużo mieszańców, dlatego nie zawsze wiadomo, którego z gatunków dotyczą doniesienia ctnobotaniczne. Liście wiązów były dawniej w Europie jedzone na surowo lub kiszone jak kapusta. Obyczaj ten już wszędzie zanikł w Europie, zachował się do czasów nowożytnych jedynie w Szwajcarii. W Chinach jedzone są (lub były jedzone) surowe niedojrzałe owoce wiązów. Mają unikalny aromat, W okresach głodu, szczególnie w Skandynawii, jedzono wiosną miazgę (kambium) z pni. Wygłodniałe wojska jadły ją prosto z drzew. Suszono ją także i mielono na dodatek do mąki lub zup. Czejenowie używali czerwonej miazgi wiązu amerykańskiego Ulmus  Werbena lekarska Wiąz szypułkowy Wiązówka błotna Wiązówka bułwkowa T 208  americana do wyrobu rodzaju kawy, a Ki owa pili napar z miazgi wiązu czerwonego Ulmus rubra. Miazga tego gatunki była przez Indian Omaha gotowana z tłuszczem zwierzęcym dla nadania mu lepszego aromatu i przedłużenia jego trwałości, takie fragmenty kory i tłuszczu były przysmakiem ich dzieci.

WIĄZOWIEC Celtis (wiązowate Ulmaceae) Uprawiany jest u nas czasem amerykański wiązowiec zachodni Celtis occidentalis. Kilka szczepów Indian, m.in. Dakota i Paunisi, podawało utłuczone owoce (wraz z nasionami) jako przystawkę do mięsa lub do prażonej kukurydzy. Jadalne także na świeżo. Jadalne owoce ma też nie uprawiany u nas wiązowiec południowy C. australis z południa Europy

WIĄZÓWKA Filipéndula (różowate Rosaceae) Wiązówka błotna Filipéndula ulmaria występuje pospolicie na wilgotnych łąkach i w ziołoroślach. Linneusz podaje, że jedzono dawniej jej korzenie w czasach niedostatku. Są one jadalne po ugotowaniu. Młode liście mogą być używane do aromatyzowania zup (jako przyprawa). Wszystkie części rośliny nadają się jako surowiec na herbatki. Kwiaty używane do aromatyzowania napojów alkoholowych. Wiązówka błotna ma dhigą historię użytkowania jako roślina lecznicza, była jednym z trzech najświętszych ziół Druidów. Kwiaty zawierają kwas salicylowy (jak aspiryna). Zioło to jest też używane przy biegunkach u dzieci. Wiązówka bulwkowa Filipéndula vulgaris (F. hexapetala) rośnie na suchych murawach bogatych w węglan wapnia. Ma jadalne młode liście, na surowo i po ugotowaniu. Korzenie jadalne na surowo, ale wtedy gorzkie, lepsze pieczone lub gotowane. Raczej jako pożywienie głodowe.

WICIOKRZEW Lonicera (przewiertniowate Caprifoliaceae) Owoce większości gatunków wiciorzewów są trujące. Dotyczy to także naszych krajowych gatunków - wicokrzewu pomorskiego Lonicera periclymenum, czarnego L nigra i suchodrzewu L. xylosteum. Uprawiany w ogrodach, dla jadalnych owoców, jest natomiast wiciokrzew siny Lonicera caerulea, nazywany pospolicie jagodą kamczacką. Gatunek ten występuje w tajdze od Skandynawii do Kamczatki. Owocuje najwcześniej ze wszystkich roślin ogrodowych (już pod koniec maja). Na Kamczatce owoce jagody kamczackiej jedzono z barszczem zwyczajnym. Kwiaty wiciokrzewów zawierają wyjątkowo dużo nektaru (stąd angielska nazwa "honeysuckle", czyli "miodo-ssanie"), dlatego są często wysysane przez dzieci. Z takich właściwością szczególnie znane są kwiaty wieokrzewtt pomorskiego. WIDLICZKA Selaginella (wldliczkowate Selaginellaceae) W lasach Tatr, Beskidów i Sudetów występuje nielicznie widliczka ostrozębna Selaginella selaginoides. Brak danych o jej jadalności. Indianie Czarne Stopy używali suszonych roślin innego gatunku widliczki, Selaginella densa, do przyprawiania mięsa. WIECZORNIK Hesperis (krzyżowe Brassicaceae) Wieczornik damski Hesperis matronalis jest często uprawiany w ogrodach dla pachnących wieczorem kwiatów. Czasem dziczeje. Naturalne stanowiska tego gatunku znajdują sięjedynie w Bieszczadach. Surowe liście nadają się do sałatek, mają piekący smak jak rzeżucha, łagodniejszy przed kwitnieniem. Skiełkowane nasiona są świetnym dodatkiem do sałatek. WIERZBA Salix (wierzbowate Salicaceae) W naszym kraju występuje ponad 20 gat. wierzb. Większość wierzb nie ma znaczenia jako rośliny jadalne, mają bowiem gorzki smak. Kora wierzby białej Salix alba, u nas pospolitego drzewa nadrzecznego, jest pierwszym źródłem kwasu acetylosalicylowego, prekursora aspiryny. Od wieków używano tego gatunku jako lekarstwa przy bólach stawów i gorączkach. Także inne gatunki wierzby zawierają ten związek. W Chinach używano wierzb jedynie jako pożywienia głodowego. Miazgę wielu gatunków można na wiosnę jeść na surowo, gotować lub suszyć i mielić, dodając do mąki. Produkt ten jest jednak gorzki i był używany w ostateczności. W Persji zbierano grudki cukru wydzielające się na powierzchni wierzby kruchej Salix fragilis, drzewa pospolitego u nas nad rzekami. Jako cenione rośliny jadalne uważane są tylko gatunki z tundry (przypuszczalnie są mniej gorzkie). Eskomosi uważali na wpół strawione pędy wierzby w żołądkach reniferów jako przysmak, a Czukczowie powszechnie kwasili wielkie ilości ulistnionych gałązek Salix boganidensis w dołach ziemnych. W przeciwieństwie do gorzkich liści, bardzo smaczne są żeńskie kotki (kwiatostany i owocostany) naszych krajowych gatunków wierzb (przynajmniej niektórych z nich, osobiście jadłem dosyć duże ilości tych z wierzby iwy i wikliny). Robią się niesmaczne dopiero po wyschnięciu lub wykształceniu puchu. Mogą stanowić ciekawą wiosenną sałatkę. Można też jeść trochę mniej smaczne, ale bardziej pożywne (bogate w pyłek) kwiatostany męskie ("bazie"). WIERZBOWNICA Epilobium (wiesiołkowate Onagraceae) Z liści wierzbownicy kosmatej Epilobium hirsutum, występującej - pospolicie w wilgotnych zaroślach i na brzegach wód, robiono w Rosji herbatkę, jej liście są jadalne w mniejszych ilościach, w większych są przypuszczalnie toksyczne. Jadalne są podobno gotowane liście i młode pędy inngo pospolitego gatunku, wierzbownicy błotnej Epilobium palustre. Nic nie wiadomo o jadalności kilku innych krajowych gatunków wierzbownicy. Zobaczteż WIERZBÓWKA, WIERZBÓWKA Chamaenerton (wiesiołkowate Onagraceae) Wierzbówka kiprzyca Chamaenerton (Epilobium) angustifolium występuje pospolicie na zrębach, pogorzeliskach i gruzowiskach oraz innych miejscach ruderalnych. Młode pędy, szczególnie te czerwono-nabiegłe były jedzone na surowo (rdzenie obrane ze skórki) lub gotowane przez Eskimosów i Indian z kilku szczepów, m.in. Czarne Stopy i Thompson. Czasem łączono je z innymi roślinami lub dodatkami (np, tłuszczem, mięsem, białym sosem). W Anglii 7. liści przyrządzano herbatę, a liście i młode pędy używano jako warzywo. Mieszkańcy Kamczatki jedli młode pędy, kiedy były jeszcze pod ziemią. Podróżnicy kanadyjscy jedli te pędy po ugotowaniu. W Rosji z suszonych liści parzono herbatkę. WIESIOŁEK Oenothera (wiesiołkowate Onagraceae) W naszym kraju występuje dziko lub w uprawie, aż kilkadziesiąt bardzo trudnych do odróżnienia gatunków. Występują one zwykle na miejscach ruderalnych oraz piaszczystych ugorach i murawach, Najpospolitszy jest wiesiołek dwuletni Oenothera biennis. Jadalne są po ugotowaniu prawie wszystkie części wiesiołków: młode liście, pędy, zielone strąki oraz korzenie. Mają one pieprzowy posmak i zawierają dużo śluzu. Kwiaty wiesiołka mogą być dodawane do sałatek.Wiesiołki były dosyć często jedzone przez Indian. Czirokezi jedli smażone, podgotowane wcześniej liście, Gosiute gotowane korzenie, a Apacze, Zuni i Gosiute zbierali nasiona tej rośliny Apacze żuli także owoce wiesiołka, prosto z rośliny. Nasiona wiesiołka bogate są w kwas gamma-linolenowy, rzadki w roślinach, podobno bardzo zdrowy dla człowieka. Niestety są bardzo drobne (i muszą być zbierane ręcznie), , dlatego osiągają horrendalne ceny. Wiesiołek jest cenną rośliną lekarską, o rosnącym znaczeniu. Olej z wiesiołka jest obecnie stosowany przy wielu chorobach i dolegliwościach, np. stwardnieniu rozsianym, napięciu okołomiesiączkowym i nadaktywności. Pomaga też podobno obniżyć poziom cholesterolu i ciśnienie krwt. WIETLICA Athyrium (wietlicowate Athyriaceae) W naszym kraju pospolicie w lasach występuje wietlica samicza Athyriumfilix-femina, a rzadko, w Karpatach i Sudetach można znaleźć także wietlicę alpejską A disłentifolium (A. alpinum). Indianie Quilette, Quinault i Salisz jedli wnętrza upieczonych kłączy wietlicy, a Salisz także młode pędy. Pędy wietlicy, tak jak pędy wielu innych gatunków paproci, zawierają tiaminazę, enzym powodujący zubożenie ciała w witaminę BI. Niewielkie ilości nie są szkodliwe, ale spożywane regularnie mogą doprowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Enzym ten jest niszczony przez wysoką temperaturę lub gruntowne wysuszenie. WILCZOMLECZ Euphorbia (wilczomleczowate Euphorbiaceae) Większość gatunków z rodzaju wilczomlecz to rośliny trujące. Biały piekący sok zawarty w ich łodygach działa silnie drażniąco nawet na skórę. Istnieją jedynie doniesienia o wykorzystaniu roślin wilczomleczu obrotnego Euphorbia helioscopia, pospolitego chwastu pól i ogrodów. W Japonii był 011 podobno używany jako pożywienie po ugotowaniu lub jako materiał na herbatkę. Przy próbach jego wykorzystania zachować jednak należy szczególną ostrożność (silnie piekący smak na surowo), osobiście nie polecam. WILŹYNA Ononis (strączkowe Fabaceae) Na murawach, przydrożach i skrajach lasów występuje u nas wilżyna bezbronna Ononis arvensis (cały kraj oprócz Pomorza i zach. Wielkopolski), ciernista O. spinosa (rozproszona w całym kraju) i rozłogowa (tylko w zach. Polsce). Kwiaty wilżyny ciernistej mogą być dodawane do sałatek. Surowy lub gotowany korzeń wilżyny ciernistej i rozłogowej byl czasem żuty dla lukrecjowego smaku. Ich młode pędy gotowano i jedzono w sałatkach lub marynowano. Brak danych o wilżynie bezbronnej, ale przypuszczalnie ma ona podobne zastosowanie. WINOBLUSZCZ Parthenocissus (winoroślowate Vitaceae) U nas sadzone i zdziczałe są dwa podobne do siebie (czasem nie odróżniane) gatunki amerykańskie: najczęściej winobluszcz zaroślowy Parthenocissus insert a i rzadziej pięciolistkowy Parthenocissus quinquefolia oraz tylko w uprawie winobluszcz trójklapowy Parthenocissus tricuspidata ze wsch. Azji. Winobluszcz pięciolistkowy był użytkowany przez Indian. Czipewejowie obcinali łodygi, gotowali je i obierali i zjadali słodką substancję między korą i drewnem. Indianie z Montanyjedli jego owoce (niezbyt jednak smaczne), a Odżibwejowie gotowali korzenie. Podobnie można użytkować winobluszcz zaroślowy. Sok z winobluszczu trójklapowego zbierany wczesną wiosną, był w Japonii używany jako słodzik, przed wprowadzeniem cukru. WINOROŚL Vltis (winoroślowate Vitaceae) Rośliny tej nie trzeba nikomu przedstawiać. Od tysiącleci owoce winorośli były jedzone przez ludzi na surowo, suszone w postaci rodzynek i fermentowane w wino. Większość gatunków winorośli występuje w nadrzecznych lasach i zaroślach cieplejszych rejonów strefy umiarkowanej i podzwrotnikowej Eurazji i Ameryki Pn. W Polsce tylko uprawiane, najczęściej rodzima, europejska winorośl właściwa Vifw vin- ifera. Czasem spotyka się także w uprawie jako rośliny ozdobne (mają w jesieni piękne czerwone liście) winorośl amurską V. amurensis i japońską V. coignetiae. Wszystkie gatunki winorośli mają jadalne owoce, dzikie formy z reguły drobne i kwaskowate. Owoce winorośli są uznawane za bardzo wartościowe pożywienie, zawierają wiele witamin i związków wzmacniających i oczyszczających organizm. Z powodu koncentracji składników odżywczych zbliżonej do plazmy krwi owoce stosowane są w killkudniowych dietach oczyszczających. Młode liście i pędy winorośli mogą być jedzone na surowo lub gotowane. Na Bałkanach robi się powszechnie gołąbki owijane liśćmi w inorośli. Z pędów winorośli można też otrzymywać wiosną slodkawy sok, ale jego pozyskiwanie osłabia roślinę. Z nasion winorośli uzyskuje się olej o delikatnym smaku, ostatnio coraz częściej używany w gospodarstwach domowych. WIOSNÓWKA Erophila (krzyżowe Brassicaceae) Na piaskach, przydrożach i murawach występuje wiosnówka wiosenna Erophila vema, ma liście jadalne na surowo. WŁOŚNICA Setaria (trawy Poaceae) Kilka gatunków włośnicy, głównie włośnica zielona (dziki ber)5f- taria viridis i sinaS. pumila (S. giauca), występuje u nas jako chwasty, najczęściej roślin okopowych. Nasiona włośnic są bardzo smaczne. Mogą być jedzone ugotowane lub zmielone na mąkę w formie placków itp. Jest to jeden z najłatwiejszych i najsmaczniejszych dzikich plonów, które zbierałem. Nasiona są smaczne nawet na surowo, ale, uwaga, mają włoski, które pozostawiają swędzące uczucie w gardle. Lepiej je gotować lub piec. Z nasion włośnicy sinej robiono we Włoszech polentę, a Afryce jedzono pyliste zarodniki grzybów z jej liści. Do rodzaju tego należy jedno z najdawniejszych zbóż uprawianych przez człowieka, także w naszym kraju - włośnica ber Setaria italica. Roślina ta jest nadal uprawiana w niektórych rejonach subtropikalnych.

WOLFFIA Wolffia (rzęsowate Lemnaceae) Wolfia bezkorzeniowa Wolffia arhiza jest miniaturową roślinką pływającą, u nas niezbyt częsta w wodach stojących. Jej liście można gotować, podobno są całkiem smaczne. WOSKOWNICA Myrica (woskownicowate Myricaceae) Woskownica europejska Myrica gale występuje u nas tylko nad Bałtykiem, w olszynach i wrzosowiskach. Znajduje się püd_odimiii). Francuscy kanadyjczycy nazywali ją "lauricr" i jak liść laurowy dodawali do zup; w Anglii dodawano i czasem wciąż się dodaje te liście do piwa zamiast chmielu, a jagody używano we Francji jako przyprawę. Indianie Potawatomi używali ich do obkładania wiader z borówkami aby zapobiec psuciu się owoców. Uwaga, me wskazana dla kobiet w ciąży. Owoce woskownicy pokryte są woskiem, którego używano dawniej do wyrobu świec (gotowano je w wodzie, wosk zbierano z powierzchni).

WRONIEC Huperzia (widłakowate Lycopodiaceae) Wroniec widlasty (Widłak wroniec) Huperzia selago występuje w całej Polsce, choć niezbyt często, w cienistych lasach Jego pędy są podobno jadalne. Znajduje się pod ochroną. WRONÓG Coronopus (krzyżowe Brassicaceae) Spotykany czasem na gliniastych przydrożach wronóg grzebieniasty Coronopus squamosus (C. procumhens) ma jadalne liście. Na surowo śmierdzą, najlepiej długo jego gotować. Jadalne są też gotowane korzenie.

WROTYCZ Tanacetum (złożone Asteraceae) Wrotycz zwyczajny Tanacetum vulgare występuje u nas pospolicie na przydrożach, miedzach i miejscach ruderalnych. Młode liście wrotyczu są jadalne, choć mają gorzkawy, aromatyczny smak. W Anglii przynajmniej do XVII w. tradycyjnie pieczono na wiosnę ciasteczka z liśćmi wrotycza, z powodu ich działania odrobaczającego. Dodawane je też do omletów i serów. Wrotycz, podobnie jak piołu
n i tuja zawiera tujon, substancję stymulującą działanie mózgu. Uwaga, w większych ilościach wrotycz jest toksyczny, jego zażywanie może wywołać poronienie. Rzadszy jest, rozproszony wcalcj Polsce, wrotycz maruna (złocień maruna) Tanacetum parthenium (Chrysanthemum parthenium). Jego suszone kwiaty używano w niektórych krajach jako przyprawę do ciast lub parzono z nich herbatę. W ziołolecznictwie roślina ta jest stosowana głównie przy migrenach i reumatyzmie. Brak informacji o pozostałych pani gatunkach wrotycza.

WRZOS Calluna (wrzosowate Ericaceae) Wrzos zwyczajny Calluna vulgaris występuje w całym kraju w widnych lasach sosonowych, a na suchych jałowych glebach tworzy wrzosowiska. Plemiona celtyckie przygotowywały odurzający napój z kwitnących gałązek wrzosu zmieszanych z miodem. W Hebrydach der niedawna ważono piwo z dwóch części wrzosu i jednej części słodu. Można także parzyć herbatkę z kwitnących pędów. Wrzos ma też pewne znaczenie lecznicze, ma działanie ściągające, oczyszczające, moczopędne i odkaża przewody moczowe. WSZEWŁOGA Meum (baldaszkowate Apiaceae) Wszewłoga górska Meum athamanticum występuje jedynie w zachodnich Sudetach. Liście i korzenie, o słodkim smaku zbliżonym do pasternaku, mogą być dodawane do zup.

WYKA Vicia (strączkowe Fabaceae) Do rodzaju wyka należy uprawiany od starożytności bób Viciafaba. Szczególnie w obszarze Śródziemnomorskim zanotowano chorobę zwaną "fawizm". Zapada na nią pewna niewielka część populacji, gdy jest zmuszona odżywiać się bobem w dużym ilościach i przez długi okres. Poza tym nasiona bobu i innych wyk są pożywnym, bogatym w białko pokarmem. Tak jak inne nasiona roślin strączkowych najlepiej je namoczyć w wodzie na kilkanaście godzin przed użyciem, ułatwi to usunięcie lekko trujących saponin. Nasiona bobu są zwykle jedzone gotowane w sosach, na surowo są jadalne, gdy są bardzo młode. Dziko występuje w naszym kraju ponad 20 gaUinków z tego rodzaju. Dzikie gatunki wyki z reguły mają nasiona dużo drobniejsze niż bób. Próbując je zbierać (V. sepiom i V! cracca) zwykle nie udawało mi się przekroczyć wydajności 20 g na godzinę. Z naszych krajowych gatunków jedynie wyka brudnożółta Vicia grandiflora, miejscami, na przykład na Podkarpaciu, liczna w zbożu i na przydrożach ma dosyć duże nasiona. Zwykle udaje mi się uzbierać 50-100 g nasion tego gatunku na godzinę, rzadko do 150g. Nasiona wyk smakują trochę jak brązowa soczewica, są świetnym dodatkiem do zup i sosów. Mogą być także mielone i doduwane do mąki do wypieku chleba i ciast. Bardzo smaczne są też młode wiosenne (marzec maj) zielone pędy. Stanowią wspaniały składnik zup i sałatek. W przeszłości próbowano uprawiać różne gatunki na większą skalę jako pokarm człowieka. Eksperymenty zarzucano nie dlatego że wyka jest niesmaczna (przecież należy ona do jednych z najpożywniejszych i najsmaczniejszych roślin), ale dlatego że plony me były imponujące. W Europie (szczególnie we Krancji) przynajmniej okazjonalnie zbierano lub uprawiano nasiona następujących gatunków występujących w naszym kraju: wyka ptasia Vtcia c rac ca, drobnokwiatowa V. hirsuta. narbońska V. narbonensis, grochowata V, pisiformis, siewna V. sal ha, płotowa V. sepium, długożagielkowa V lenuifolia, czteronasienna V tetrasperma i kosmata K villosa. Indianie jedli nasiona gatunków amerykańskich - Vi ci a americarta i V. giganlea-

WYWŁÓCZNI K Myriophytlum (wywłócznikowate Holoragaceae) W naszym kraju występują w różnych rodzajach wód trzy gatunki wywłócznika: wywłócznik kłosowy Myriophyllum spicatum (dosyć pospolity), okółkowy M. verticillatum (trochę rzadszy) i skrętoległy M. ahernifolium (tylko na Pomorzu). Korzenie wywłócznika kłosowego były podstawowym pożywieniem w okresach nieodostatku u Indian Tanana, jedzone na surowo lub smażone na oleju. Mają słodki smak. Gdzieś jedzone były też gotowane pędy wywłócznika okółkowego.

WYŻPIN Cucubalus (goździkowate Caryophyllaceae) W wilgotnych zaroślach w dolinach rzek występuje wyżpin jagodowy Cucubalus baccifer. Jego młode pędy sąjadalne po ugotowaniu.

ZARAZA Orobanche (zarazowate Orobanchaceae) Kilkanaście trudnych do odróżnienia gatunków z tego rodzaju występuje w całym kraju, z reguły bardzo rzadko. Są to rośliny pasożytnicze, czerpiące soki z innych roślin. Brak danych o jadalności krajowych gatunków, są jedynie informacje o gatunkach amerykańskich: Indianie Pirna piekli w popiele dolne części pędów Orvbanchefasciculata i O. luäoviciana, a Pirna i Cahuilla jedli na surowo lub gotowane podziemne części O. cooperi. Przypuszczalnie jednak także nasze gatunki są jadalne.

ZAWCIĄG Armeria (ołownicowate Plumbagmaceae) Zawciąg pospolity Armeria maritima (A. elongata) występuje pospolicie na piaszczystych murawach, za wyjątkiem Mazur i dużej części Małopolski. Jego liście są jadalne po ugotowaniu. Korzenie też są podobno jadalne.

ZAWILEC Anemone (jaskrowate Ranunculaceae) Cztery gatunki zawilca występują w naszym kraju. Pospolite są występujące w lasach liściastych zawilec gajowy Anemone nemorosa i z. żółty Anemone ranunculoides. Z. wielkokwiatowy A. sylvestris jest rozproszony jedynie w suchych nawapiennych murawach i zaroślach. Najrzadziej występuje zawilec narcyzowy A. narcissiflora (łąki wysokogórskie Sudetów, Babiej Góry, latr i Bieszczadów). Dwaostatnie gatunki są pod całkowitą ochroną. Większość gatunków zawilca to rośliny trujące. Zawilec narcyzowy był jadany przez tubylców na Alasce i Aleutach. Jedzono górne koniuszki korzeni, bądź liście (przypuszczalnie tylko młode), które ubijano z inną zieleniną i olejem w rodzaj kremu, który zamrażano. Jedzono także gotowane liście kilku gatunków zawilców wschodnioazjatyckich.

ZDROJEK Montia (portulakowate Portulacaceae) Zdrojek źródlany Montia perfoliata występuje na wilgotnych piaskach i brzegach wód w zach. Polsce. Młode liście, o łagodnym smaku, można dodawać do sałatek.

ZERWA Phyteuma (dzwonkowate Campanulaceae) Zerwa kłosowa Phyteuma spicatum występuje w całej Polsce w lasach liściastych. Jej grube mięsiste korzenie byty dawniej w Europie i Anglii gotowane lub jedzone na surowo w sałatkach. Zerwa kulista Phyteum orbiculare występująca rzadko na łąkach i murawach na pd, Polski. Znąjduje się pod ochroną, też ma jadalne korzenie i liście.

ZIARNOPŁON Ficaria (jaskrowate Ranunculaceae) Ziarnopton wiosenny (jaskier ziamopłon) Ficaria vcrna (Ranuncu¬lus ficaria) występuje pospolicie w lasach, zaroślach i na łąkach. Jego mtode liście, rozwijające się w marcu lub kwietniu sąjadalne na surowo lub gotowane. Można je przyrządzać podobniejak szpinak - z imbirem i czosnkiem - dają wtedy jedną z najwspanialszych zielonych potraw jakie znam. Niestety pod koniec okresu kwitnienia liście robią się gorzkie i stają się lekko trujące. W czerwcu żółkną i zupełnie zanikają. Pączki ziamopłonu można przyrządzać jak kapary. Bulwkj tworzące sit,*'w kątach liści są jadalne po ugotowaniu. Oto co pisze o tym gatunku ksiądz Kluk: "Liście maią smak słodka wy, nieco tłusty, nie bardzo przyiemny: są bez ostrości; zażywać się mogą zamiast sałaty, tub gotować na zieleninę." Zobacz też jaskier.

 ZIEMNIACZKA -»TLADIANTA

 ZŁOCIEŃ Chrysanthemum (złożone Asteraceae) Głównie na zachodzie i północy kraju występuje żółto kwitnący chwast jednoroczny - złocień polny Chrysanthemum segetum, Wg Dioskorydesa jego mięsiste liście i łodygi sąjadalne po ugotowaniu, W Japonii i Chinach częściowo podgotowane jedzone były z octem. Roślina zawiera kumarynę, dlatego nie powinna być jedzona po wysuszeniu, wtedy może być toksyczna. Zobacz też JASTRUN Leucanthemum (dawniej jako Chrysan¬themum np. C/L leucanthemum). ZŁOĆ Gagea (liiiowate Liliaceae) Złoć żółta Gagea lutea występuje pospolicie w wilgotnych lasach i parkach, rzadziej na łąkach. Jej cebule jedzono na surowo lub gotowane, w czasach głodu. Mają przyjemny, łagodny, mączysty smak, są prawdopodobnie bogate w skrobię. Jedynym mankamentem jest ich niewielki rozmiar. Kilka innych, niezbyt częstych, gatunków złoci rosnących w lasach, na łąkach i polach może być też jadalne.

ZOSTERA Zostera (zosterowate Zosteraceae) Zostera morska Zostera nutrítima jest rośliną o trawiastym pokroju, tworzącą podmorskie łąki u wybrzeży Bałtyku. Znajduje się pod ochroną. Na Hebrydach zewnętrznych korzeń tej rośliny wyrzucany jest w dużych ilościach podczas sztormów, byl żuty dla słodkiego soku, który zawiera,

ŻABIENIEC Alisma (żabiencowate Alismataceae) Żanieniec babka wodna Alisma plantago-aquatica']es\ gatunkiem o szerokim rozprzestrzenieniu na świecie (rośnie nawet w Australii), w Polsce bardzo pospolita na brzegach wód. Ma bogate w skrobię kłącza. Była powszechnie jadana przez Kałmuków, piekący smak usuwano przez suszenie i potem gotowanie.

ŻANKIEL Sanícula (baldaszkowate Apiaceae) Żankiel zwyczajny Sanícula europaea występuje w lasach liściastych całej Polski. Liście i młode pędy sąjadalne dopiero po ugotowaniu, bo zawierają bowiem saponiny. ŻARNOWIEC Sarothamnus (strączkowe Fabaceae) Żarnowiec miotlasty Sarothamnus scoparius (Cytisus scoparais) występuje u nas w zaroślach i na leśnych polanach, na glebach kwaśnych, najliczniej na zachodzie Polski. Pączki kwiatowe żarnowca marynuje się jak kapary. Młode zielone pędy dodawanojak chmielu do piwa dla nadania mu gorzkiego smaku. Prażone nasiona można używać jako substytut kawy. Uwaga, żarnowiec jest rośliną lekko trującą, nie wolno spożywać go w większych ilościach. Jesl stosowany jako roślina lecznicza. Spowalnia oddech, reguluje akcję serca i działa moczopędnie.

 ŻEBROWIEC Pleurospermum (baldaszkowate Apiaceae) W widnych lasach i zaroślach występuje u nas w roproszeniu żebrowiec górski Ple u ropsermum autriacum. Jego młode liście są podobno jadalne po ugotowaniu. ŻMIJOWIEC Echium (szorst kol istne Boraginaceae) Żmijowiec zwyczajny Echium vulgare występuje pospolicie na suchych murawach i przydrożach. Jego młode liście sąjadalne na surowo lub gotowane. Mają łagodny, śluzowaty smak. Uwaga, jedno żróło literaturowe podaje, że może być toksyczny.

ŻÓŁTLICA Galinsoga (złożone Asteraceae) Żółtlica drobnokwiatowa Galinsogapamiflora i żółtlica owłosiona Galinsoga ciliata (G. quadriradiata) występują pospolicie jako chwasty roślin okopowych. Ich młode pędy są jadalne na surowo lub w sałatkach. Mogą też być suszone i sproszkowane dodawane do zup. Żółtlica drobnokwiatowa (guasca w jęz. keczua) jest jadana w Andach od czasów Inków, uprawiana razem z kukurydzą, jest sprzedawana na targach. N Jest także jadana jako warzywo w pd-zach. Azji.

ŻURAWINA Oxycoccus (wrzosowate Ericaceae) Żurawina błotna Oxycoccuspalustris (O. qua dripetalus, Vaccinium oxycoccos) występuje w całym kraju na torfowiskach wysokich i w borach bagiennych. Uprawiana i czasem zdziczała na torfowiskach jest także żurawina wielkoowocowa Oxycoccus macrocarpos (V. macrocarpon). Ma ona większe, ale podobno trochę mniej smaczne owoce od żurawiny błotnej. Kwaśne jagody żurawin jedzone są i cenione przez wszystkie ludy północy, m.in, Eskimosów, Indian, Rosjan, Finów, Polaków, Szkotów i in.. Są jednymi z najsmaczniejszych owoców. Żurawina jest najbardziej znana, także i u nas jako w postaci sosu jako przystawka do mięsa. Można z niej robić także wspaniały orzeźwiający sok. Zawiera dużo pektyn, nadaje się więc świetnie do robienia dżemu. Z liści (zawierających glikozydy obniżające ciśnienie i działające odkażajaco na przewody moczowe) można parzyć herbatkę. Indianie suszyli owoce żurawiny rzadziej niż inne owoce, bo długo trzymały się na krzakach. Często dodawali je do sosów albo też podawali słodzone z syropem klonowym. Irokezi zabierali suszoną żurawinę jako pożywienie na polowania. Eskimosi Inupiat ubijali deser z żurawiny i mrożonej ikry lub gotowali ją z ikrą, rybami lub/i cukrem. ŻYCICA Lolium (trawy Poaceae) W naszym kraju na trawnikach występuje pospolicie życica trwała (rajgras angielski) Lolium perenne. Wysiewana jest też czasem większa życica wielokwiatowa Lolium multiflorum. W zbożu i na przydrożach występuje rzadko życica roczna l^olium temulentum. W przeciwieństwie do większości traw, stanowiących cenne pożywienie, nasiona życic są jadalne jedynie w małych ilościach. Nasiona życicy rocznej zawierają pewne ilości przypuszczalnie trującego alkaloidu - temuliny, poza tym kłosy często zawierają sporysz, przeirwalniki grzyba Etuiucladium temulentum, w większych ilościach toksyczne zawierają LSD). Nasiona życicy trwałej także zawierają lekko trujące alkaloidy.

ŻYWIEC Dentaria (krzyżowe Brassicaceae) W naszym kraju występują w lasach trzy gatunki żywca: żywiec gruczołowaty Dentaria glandulosa (Cardamine gtandulosa) - w buczynach pd i pd-wsch. Polski, żywiecdziewięciolistny D. enneaphyllos (C. enneaphyUos) - w buczynach pd-zach. Polski oraz żywiec cebulkowy D buthifera (C. bidbifera) - w różnych lasach liściastych, poza Wielkopolską i Mazowszem. Są to geofity wiosenne, czyli rośliny spędzające cały rok pod ziemią, oprócz miesięcy wiosennych, kiedy kwitną i rosną. Wiadomo, żejadalne są zarówno liście (ale tylko młode, potem robią się gorzkie), jak i podziemne kłącza żywca cebulkowego, w stanie surowym lub gotowane. Mają one lekko piekący smak, zbliżony do chrzanu lub rzeżuchy. Brak danych o jadalności pozostałych dwóch gatunków, przypuszczalnie są jadalne (jadłem żywca gruczołkowatego - ma podobny smak jak żywiec cebulkowy). Jadalne są także różne amerykańskie gatunki żywca. Korzenie, rzadziej pędy, takich gatunków jak Dentaria iaciniata (Cardamine concatenate), D. diphylla (C. diphylla) i D. maxima (C. maxima) były jedzone przez różne plemiona m.in. Irokezów i Odżibwejów po ugotowaniu. Aby usunąć piekący smak korzeni D. maxima Indianie podobno przechowywali je przez kilka dni w zbitych kupkach, gdzie fermentowały. Potem ugotowane traciły piekący smak,

ŹYWOKOST Symphytum (szorstkolistne Boraginaceae) Zywokost lekarski Symphytum officianale występuje pospolicie na wilgotnych łąkach, siedliskach ruderalnych i skrajach lasów. Jego liście, gdy są młode mogą być jedzone na surowo lub gotowane. Są podobno pełne wartościowych składników pokarmowych, ale śluzowate i niesmaczne. Nadają się natomiast świetnie jako dodatek do zup. Można jeść także posiekane, obrane ze skórki korzenie (zawierają m.in. skrobie i cukry proste). Pieczonych korzeni używano wraz z korzeniem mniszka i cykorii do wyrobu substytutu kawy. Z liści można także parzyć herbatkę, Żywokost lekarski (korzeń, w mniejszym stopniu liść) był od wieków używany w ziołolecznictwie, główne zewnętrznie, jako środek przyspieszający gojenie ran, dzięki zawartości allontoiny, Żywokost nic powinien być jedzony w większych ilościach, bo zawiera niewielkie ilości trujących alkaloidów.